mały|Widok na Gródek nad Dunajcem oraz Wyspę Grodzisko mały|Widok na Gródek nad Dunajcem ze szczytu Majdan thumb|Kościół parafialny w Gródku mały|Zdjęcie Gródka nad Dunajcem z Wiesiółki, przed utworzeniem Jeziora Rożnowskiego, ok. 1938 r., fot. Gabriel Ruchała Gródek nad Dunajcem (daw. Grodek, Grodzecz, Kobyle-Gródek) – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Gródek nad Dunajcem.
+Integralne części wsi Gródek nad Dunajcem SIMC Nazwa Rodzaj0426130Działczęść wsi0426147Kobyleczęść wsi0426153Koszarkaczęść wsi0426160Paryjaczęść wsi0426176Skałaczęść wsi0426182Zbękczęść wsi
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.
Położenie Miejscowość, będąca siedzibą gminy Gródek nad Dunajcem, znajduje się na Pogórzu Rożnowskim nad utworzonym na Dunajcu sztucznym Jeziorze Rożnowskim. Przebiega przez nią droga wojewódzka nr 975.
Historia Gródek nad Dunajcem (daw. Grodek, Grodzecz, Kobyle-Gródek) posiada bardzo bogatą historię. Istotnym etapem rozwoju miejscowości była budowa zapory w Rożnowie w XX wieku, która wpłynęła na obecny krajobraz i turystyczny charakter regionu. Dzieje osady dzielą się na kilka wyraźnych epok.
Pradzieje i Średniowiecze Tereny dzisiejszego Gródka były zamieszkane od tysiącleci. Badania archeologiczne na wzgórzu, będącym obecnie Wyspą Grodzisko (potocznie zwaną „Małpią Wyspą”), potwierdziły obecność osadnictwa kultury łużyckiej sprzed około 3000 lat. Przez Gródek wiódł w odległych czasach szlak bursztynowy, a wzgórze pełniło rolę strażnicy.
Poznane źródła historyczne dotyczące Gródka nad Dunajcem sięgają XIII wieku, kiedy miejscowość należała do Kasztelanii Sądeckiej. Wśród najwcześniej wzmiankowanych kasztelanów byli Wierzgo w 1243 roku oraz Gedko w 1255 roku, a w dokumencie Bolesława Wstydliwego z 9 czerwca 1255 roku pojawia się nazwa „Grodek”. Na mocy aktu lokacyjnego, wystawionego 27 lipca 1336 r. przez królową Jadwigę Kaliską (wdowę po Władysławie Łokietku) za wolą i zgodą króla Kazimierza III Wielkiego, Gedko z Giedczyc herbu Gryf, przeprowadził lokację miejscowości na prawie niemieckim (magdeburskim), przenosząc ją z dotychczasowego prawa polskiego. Niezwykle cennym faktem jest to, że oryginał dokumentu, wchodzący niegdyś w skład słynnych zbiorów Biblioteki hr. Branickich, przetrwał wojenną pożogę i w doskonałym stanie spoczywa dziś w warszawskim archiwum. mały|Przywilej lokacyjny wystawiony przez królową Jadwigę Kaliską 27 lipca 1336 roku. Na jego mocy wsie Gródek, Glinik i Przydonica zyskały prawo magdeburskie. Centralnym punktem obronnym był zamek wzniesiony na szczycie wzgórza (dzisiejszej Wyspie Grodzisko). Prawdopodobnie został wybudowany w około 1378 roku (okres panowania Ludwika Węgierskiego). Zamek ten prawdopodobnie posiadał własną kaplicę zamkową.
Właściciele dóbr gródeckich często się zmieniali. Wymienia się wśród nich rycerzy: Michała i jego żonę Małgorzatę (lata 1348–1354), Klemensa z Grodka (1372) czy Piotra z Kurowa, który nabył dobra w 1410 roku.
Ważnym momentem w historii miejscowości był rok 1425, kiedy to Gródek przeszedł w posiadanie najsłynniejszego polskiego rycerza – Zawiszy Czarnego. Przejęcie to było wynikiem niespłaconego długu. W lutym 1425 roku Piotr z Kurowa pożyczył od Zawiszy 800 grzywien. Jako zabezpieczenie tej pożyczki dał mu w zastaw połowę zamku w Rożnowie wraz z przyległymi wsiami, w tym Gródkiem. Ponieważ Piotr Kurowski nie spłacił długu w terminie, zastawione dobra przeszły na własność wierzyciela – Zawiszy Czarnego. Po śmierci Zawiszy i Kurowskiego dobra te przejęła Barbara (żona Zawiszy), a następnie weszły one w skład majątku rodu Tarnowskich herbu Leliwa.
Czasy nowożytne (XVI – XVIII wiek) W XVI wieku Gródek rozwijał się pod panowaniem Tarnowskich, a później Ostrogskich. W 1493 roku Ambroży, syn wójta Stanisława, został pierwszym studentem z Gródka na Akademii Krakowskiej. Wiek ten przyniósł również wpływy reformacji – mimo że właściciele ziemscy przechodzili na arianizm, miejscowi włościanie pozostali przy katolicyzmie.
W kolejnych stuleciach dobra przechodziły w ręce potężnych rodów magnackich. W 1620 roku, poprzez małżeństwo Katarzyny Ostrogskiej z Tomaszem Zamoyskim, Gródek trafił do rodziny Zamoyskich. Następnie, w 1658 roku, Jan Zamoyski sprzedał tzw. „klucz rożnowski” Janowi Wielopolskiemu. W połowie XVIII wieku (1745 r.) majątek odkupił Piotr Stadnicki.
Pod zaborami i wiek XIX Po I rozbiorze Polski (1772 r.) Gródek znalazł się w zaborze austriackim (Galicja). Majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli, trafiając m.in. do Franciszka Stadnickiego, a w 1796 roku do Stanisława Badeniego. W XIX wieku właścicielami byli m.in. Józef Kirchner, a po nim, poprzez małżeństwo z jego córką Józefiną, Marceli Żuk Skarszewski – badacz i historyk regionu, autor wpisów o Gródku do Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego.
Wiek XIX był czasem zarówno klęsk, jak i rozwoju. Mieszkańców dotknęła rzeź galicyjska (1846 r.) oraz epidemia głodu i tyfusu (1847 r.). Z drugiej strony rozwijała się infrastruktura: w 1866 roku uruchomiono urząd pocztowy, a w 1900 roku, dzięki Towarzystwu Szkoły Ludowej, powstała szkoła.
W Kobylem-Gródku urodził się Jan Witowski (1891–1963) major piechoty Wojska Polskiego.
I Wojna Światowa i Dwudziestolecie Międzywojenne Podczas I wojny światowej, w grudniu 1914 roku, przez Gródek przetoczył się front bitwy limanowsko-łapanowskiej. W rejonie walczyły wojska pod dowództwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego, a pamiątką po tych wydarzeniach są cmentarze wojenne nr 353 i 354.
W niepodległej Polsce (od 1918 r.) podjęto kluczową dla losów miejscowości decyzję. Po wielkiej powodzi z 1934 roku przyspieszono plany budowy zapory wodnej na Dunajcu. Prace przygotowawcze i geologiczne, prowadzone m.in. przez prof. Karola Pomianowskiego, rozpoczęto jeszcze przed wybuchem II wojny światowej.
II Wojna Światowa i okupacja Wybuch wojny w 1939 roku nie przerwał całkowicie prac nad zaporą – Niemcy kontynuowali budowę, wykorzystując pracę przymusową, i uruchomili elektrownię w 1943 roku. Spiętrzenie wód Dunajca doprowadziło do zalania doliny i zmiany krajobrazu.
W czasie okupacji na terenie gminy działały silne oddziały partyzanckie Armii Krajowej (placówki „Krzak” i „Jadwiga”) oraz Batalionów Chłopskich. Niemcy utworzyli w Gródku posterunek granatowej policji oraz placówkę Gestapo. W pobliskiej, nieistniejącej, willi w Kobylu-Gródku (tzw. „Frankówka”) rezydował generalny gubernator Hans Frank.
Okres powojenny i współczesność Po wojnie, w latach 60. i 70. XX wieku, Gródek nad Dunajcem przekształcił się w popularną miejscowość letniskową. Wokół nowo powstałego Jeziora Rożnowskiego zbudowano liczne ośrodki wczasowe (m.in. Huty im. Lenina, W.S.W.F. z Krakowa) oraz przystanie żeglarskie.
W Kobylem-Gródku urodził się Jan Witowski (1891–1963) major piechoty Wojska Polskiego.
Turystyka Miejscowość ma charakter wypoczynkowy; znajdują się w niej tereny rekreacyjne, piaszczysta plaża, dogodne miejsca kąpielowe.
Ochotnicza Straż Pożarna Gródek nad Dunajcem posiada założoną w 1934 roku Ochotniczą Straż Pożarną, działa ona w krajowym systemem ratowniczo-gaśniczym i posiada trzy samochody bojowe Iveco Magirus Eurofire GCBARt, Peugeot Boxer GLBM oraz Toyotę Hilux SLRwOSP Gródek nad Dunajcem. Facebook.
Ludzie związani z Gródkiem nad Dunajcem
Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()
Linki zewnętrzne O parafii Gródek nad Dunajcem – Tarnowski Gość Niedzielny Turystyka w gminie Gródek nad Dunajcem | Jezioro Rożnowskie (domkiwgrodku.pl) Turystyka i Atrakcje w Gródku nad Dunajcem (cityon.pl)
* Kategoria:Wsie w powiecie nowosądeckim