Piotr Roizjusz, właśc. Pedro Ruiz de Moros, inne formy nazwiska: Celtiber, Hispanus, Maurus, Petrus Roysius Maureus Alcagnicensis, Ruicius, Ruitius, (ur. ok. 1505 w Alcañiz w Aragonii, zm. między 23 a 29 IV 1571 w Wilnie) – prawnik hiszpański, poeta, działający w Polsce, profesor Akademii Krakowskiej, dworzanin i doradca królewski w 1549 roku, asesor sądu królewskiegoTomasz Fijałkowski, Z badań nad Rojzjuszem : (między prawem a literaturą), w: Prace Polonistyczne/Studies in Polish Literature 1970, 26, s. 85, 87., bibliofilIrena Strelnik, Bibliofile XVI i XVII wieku i ich książki w Bibliotece im. Hieronima Łopacińskiego, w: Rocznik Lubelski t. 23-24, 1981-1982, s. 69..
Znany jest m.in. dzięki satyrycznemu portretowi we fraszce O doktorze Hiszpanie Jana KochanowskiegoO doktorze Hiszpanie.
Życiorys Pochodził z rodziny szlacheckiej, był synem Martina Ruiza de Moros. Kształcił się w rodzinnym Alcañiz (łac. Alcagnitium), następnie na akademii w Léridzie, gdzie studiował prawo rzymskie. Również w Leridzie przyjął święcenia diakonatu. Wyjechał następnie na dalsze studia do Włoch - Bolonii, Padwy, Rzymu, przypuszczalnie także Wenecji i Florencji. Do grona jego pedagogów należały największe ówczesne autorytety w dziedzinie prawa rzymskiego.
Studia włoskie uwieńczył doktoratem obojga praw, uzyskanym w 1538 (lub rok później). Początkowo zamierzał we Włoszech pozostać i ubiegał się o posadę sędziego w Mediolanie. Po niepowodzeniu tych starań, a także wobec kolejnej wojny w Hiszpanii zdecydował się na przyjęcie zaproszenia biskupa krakowskiego Piotra Gamrata i udał się do Polski; prawdopodobnie inicjatorem tego zaproszenia był Marcin Kromer, przypuszczalny kolega Roizjusza ze studiów w Bolonii. Roizjusz przyjechał do Polski w 1540 lub 1541 i został profesorem prawa rzymskiego Akademii Krakowskiej. Wykładał do 1550 lub 1551. Ze względu na małą popularność wykładanego przedmiotu, spory i polemikę ze Stanisławem Orzechowskim, wreszcie śmierć protektora Gamrata w 1545 Roizjusz nosił się z zamiarem opuszczenia Polski; kolejny biskup krakowski Stanisław Maciejowski skłonił go jednak do pozostania, a także doprowadził do przyznania Hiszpanowi statusu dworzanina i doradcy króla Zygmunta Augusta (1549). Do nominacji tej mogły przyczynić się również okolicznościowe utwory poetyckie, które Roizjusz poświęcił małżeństwu Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką oraz śmierci Zygmunta Starego.
Stanowisko audytora w hospodarskim sądzie asesorskim Wielkiego Księstwa Litewskiego zmusiło go do przeniesienia się na Litwę około 1552. Gromadził tam kolejne beneficja kościelne, był proboszczem w Krożach, kanonikiem miednickim (Żmudź), archiprezbiterem kościoła Św. Jana Chrzciciela w Wilnie, kanonikiem i kustoszem kapituły wileńskiej; nie przyjmował jednak kolejnych święceń i pozostał do końca życia diakonem. W kolejnych latach nie zaprzestał starań o korzystne przeniesienie się z Polski, ubiegając się m.in. o stanowisko audytora Roty Rzymskiej; nie otrzymał tej godności, został natomiast protonotariuszem apostolskim i dworzaninem papieskim. Od 1568 był członkiem komisji królewskiej ds. Gdańska. Dokonał reformy systemu nauczania w szkole przy kościele Św. Jana Chrzciciela w Wilnie oraz opracował zbiór praw i przywilejów kościoła katedralnego w Miednikach.
Do grona jego uczniów należeli m.in. biskupi Jan Przerębski i Stanisław Karnkowski. Utrzymywał kontakty z wieloma czołowymi osobistościami zarówno w Polsce (Mikołajem Rejem, Andrzejem Fryczem Modrzewskim), jak i Europie (m.in. księciem Albrechtem Hohenzollernem i cesarzem Ferdynandem I). Był zdecydowanym przeciwnikiem reformacji. Jako prawnik był autorem dzieła Decisiones...de rebus in sacro auditario...LithuanicoDecisiones Petri Royzii ... Frankfurt nad Menem 1570. (1563), w którym przedstawił rozwiązanie pięciu problemów prawnych na zasadach prawa rzymskiegoMarzena Dyjakowska Rola prawa rzymskiego w orzecznictwie sądu asesorskiego w Wilnie w świetle Decisiones Lituanicae Piotra Rojzjusza, w: Sapientia Iuris. Prawo Rzymskie i Kanoniczne. Historia Prawa 1 (2018) s. 3 - 24.. Pozostawił wiele utworów poetyckich, zaliczanych do tzw. poezji dworskiej. Zawierał tam również obserwacje obyczajowe, często krytyczne dla Polski i Polaków; oskarżał mieszkańców przybranego kraju m.in. o pijaństwo, ale sam również prowadził hulaszczy tryb życia, co potwierdza znana fraszka Kochanowskiego. Nieobcy był mu polsko-niemiecki antagonizmPisał: Niemca kto potrafi stowarzyszyć Polakowi, kruka ten poradzi stowarzyszyć łabędziowi Źródło: Jerzy Andrzej Klichta, Dzieje Śląska "pod strzechy", czyli o cudzie nad Odrą, str. 25, .
Twórczość Ważniejsze utwory De apparatu nuptiarum... Sigismundi Secundi Augusti Poloniae regis... atque reginae Elisabes, Kraków 1543, drukarnia H. Wietor; inne wyd. Kraków 1543, drukarnia F. Ungler Petrus Royzius Maureus Hispanus ex tempore ad Fricium suum, wiersz okolicznościowy przy: A. Frycz Modrzewski Ad Senatum, Equites Populumque Polonum, Oratio secunda de poena homicidii, Kraków 1545; przekł. polski: A. Świderkówna pt. Piotr Rojzjusz Maureus, Hiszpan, do przyjaciela swego, Frycza, wiersz okolicznościowy w: A. Frycz Modrzewski Dzieła wszystkie, t. 2: Mowy, Warszawa 1954, s. 83 Carmen de sancto pontifice caeso sive Stanislaus, Kraków 1547, drukarnia H. Unglerowa; przedr.: S. Grochowski Encomia Divi Stanislai a duobus doctissimis viris conscripta, Kraków 1604 (z utworem S. Szymonowica Divus Stanislaus); A. M. Durini w Simonis Simonidae... Opera omnia, Warszawa 1772 Historia funebris in obitu divi Sigismundi Sarmatiarum regis et ad Sigismundum Augustum filium admonitio, Kraków 1548, drukarnia H. Unglerowa Nenia... in funere viri illustris Samuelis Maceovii, Kraków 1550, drukarnia Łazarz Andrysowic Ad inclitum atque potentissimum Sigismundum augustum Sarmatiae regem carmen consolatorium, Kraków 1553, drukarnia M. Szarffenberg Ad proceres Polonos: de matrimonio regio carmen, Kraków 1553, drukarnia M. Szarffenberg De apparatu nuptiarum... Sigismundi Augusti et Catherinae, Kraków 1553, drukarnia M. Szarffenberg Chiliastichon, Kraków 1557, drukarnia Łazarz Andrysowic (odpowiedź na utwór A. Trzecieskiego De Sacrosancti Evangelii... elegia – wyd. przy: P. P. Wergeriusz Duae epistolae. Altera Aloysii Lipomani... altera vero Radivii, Królewiec 1556 i 2 odb.; replika A. Trzecieskiego i innych autorów – zob. Estreicher XXVI, 400. Carmen funebre in obitu illustrissimi Joannis comitis Tarnovii, Kraków 1561, drukarnia Łazarz Andrysowic Decisiones... de rebus in sacro auditorio Lithuanico, Kraków 1563, drukarnia M. Siebeneicher; wyd. następne: Frankfurt n. Menem 1570, Wenecja 1572; przypis (dedykacja) do Zygmunta Augusta dat. 1 sierpnia 1562 z Wilna – przekł. polski: A. Ratyński pt. List... położony na początku tego dzieła, pod tytułem "Decisiones...", Dziennik Wileński 1818, t. 2, s. 4-29 i odb. In Lithuanicam peregrinationem, wyd.: K. Morawski "Wiersze makaroniczne łacińsko-polskie utworu autora hiszpańskiego", Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 12 (1887), s. 402-403; M. Pełczyński "Studia Macaronica. Stanisław Orzelski na tle poezji makaronicznej w Polsce", Poznań 1960, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny. Prace Komisji Filologicznej, t. 20, zeszyt 1, (jest to prawdopodobnie pierwszy wiersz makaroniczny w literaturze polskiej, wyprzedzający Carmen macaronicum J. Kochanowskiego) Constitutiones capituli cathedralis Mednicensis seu Samogitiae, 1561, 1562
Wydanie zbiorowe Petrii Royzii Maurei Alcagnicensis Carmina, wyd. B. Kruczkiewicz "Pars I, carmina maiora continens. Pars II, carmina minora continens", Kraków 1900, Corpus Antiquissimorum Poetarum Poloniae-Latinorum, t. 5, (uwzględnia wszystkie utwory drukowane i rękopiśmienne; tu zestawienie rękopisów: Biblioteki Kórnickiej, Ossolineum i Biblioteka Petersburga); pojedyncze utwory przedr.: M. Pełczyński "Studia Macaronica. Stanisław Orzelski na tle poezji makaronicznej w Polsce", Poznań 1960, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny. Prace Komisji Filologicznej, t. 20, zeszyt 1; Meander 1960, zeszyty: 1, 3; z przekł. polskim J. Sękowskiego
Listy i materiały Od S. Maryckiego, dat. z Lubodzieża 15 marca 1552, z Torunia 7 lutego 1553; ogł. S. Kot "S. Mariciusa z Pilzna korespondencja z lat 1551-1555", Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 16 (1929) Od biskupa J. Lubodzieskiego, dat. 15 marca 1552, rękopis: Biblioteka Seminarium Duchownego w Pelplinie nr 212 (kopiariusz S. Maryckiego) Dokumenty różne (kwity, list polecający, itp.) z lat 1542-1567, ogł. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900 Wiadomości o listach z lat 1547-1553 do księcia pruskiego Albrechta podaje T. Wotschke "Vergerios zweite Reise nach Preussen und Lithauen', Altpreussische Monatsschrift, t. 48 (1911), s. 254 przypis; zob. także: A. Kurpiel "Sprawozdanie ze studiów w archiwach frauenburskim, gdańskim, królewieckim", Sprawozdanie AU 1906, nr 2, s. 10 Podobiznę autografu podaje T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900; przedr. w Odrodzenie w Polsce. Materiały Sesji Naukowej PAN 25-30 października 1953 r., t. 4: Historia literatury, Warszawa 1956, między s. 208 i 209.
Bibliografia
W. Pawlikowska-Butterwick, L. Jovaisa, The Statutes of the Chapters of Vilna and Samogitia, Vilnius 2015.
Zobacz też Hiszpańsko-polskie związki literackie
Przypisy
Linki zewnętrzne Dzieła Piotra Roizjusza w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Lérida Kategoria:Doktorzy obojga praw (I Rzeczpospolita) Kategoria:Dworzanie Zygmunta II Augusta Kategoria:Hiszpańscy poeci XVI wieku Kategoria:Hiszpańscy prawnicy Kategoria:Hiszpańska szlachta Kategoria:Kanonicy wileńskiej kapituły katedralnej Kategoria:Kustosze wileńskiej kapituły katedralnej Kategoria:Ludzie związani z Krożami Kategoria:Ludzie związani z Wilnem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Pisarze związani z Bolonią Kategoria:Pisarze związani z Krakowem Kategoria:Poeci nowołacińscy Kategoria:Polscy bibliofile (I Rzeczpospolita) Kategoria:Specjaliści prawa rzymskiego Kategoria:Urodzeni w XVI wieku Kategoria:Urzędnicy sądowi I Rzeczypospolitej Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Krakowskiej Kategoria:Hiszpanie w Polsce Kategoria:Zmarli w 1571 Kategoria:Polacy pochodzenia hiszpańskiego