thumb|Pałac Świętego Oficjum w Rzymie (obecnie siedziba Kongregacji Nauki Wiary) Inkwizycja rzymska – współczesne określenie zreformowanej inkwizycji papieskiej, działającej po 1542 roku głównie na terenie państw włoskichZa „państwo włoskie” w niniejszym artykule uznawana jest także rządzona przez joannitów Malta, gdyż według ówczesnych pojęć geograficznych była częścią Włoch, a z prawnego punktu widzenia była lennem królestwa Neapolu (zob. Black, s. 45-46)., podlegającej zwierzchnictwu i kontroli ze strony centralnego organu Kurii Rzymskiej, tj. Świętej Kongregacji Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji, zwanej także Świętym Oficjum.
W węższym znaczeniu określenie to używane jest w stosunku do samej Świętej Kongregacji Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji, wówczas jednak powinno być pisane wielkimi literami jako skrócona forma oficjalnej nazwy własnej tego organu.
Lokalne trybunały inkwizycji rzymskiej istniały do 1860 roku, natomiast Święta Kongregacja Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji istnieje do dziś pod nazwą Dykasteria Nauki Wiary.
Choć historycy są zgodni, że inkwizycja rzymska była instytucją odmienną od średniowiecznej inkwizycji papieskiej, nie sposób wyznaczyć precyzyjnej granicy czasowej między tymi dwiema formami inkwizycji. Proces przekształcania systemu zdecentralizowanych trybunałów średniowiecznych w scentralizowaną i zbiurokratyzowaną inkwizycję rzymską trwał wiele dziesięcioleci i na poziomie lokalnym nie wszędzie przebiegał równomiernie. Odmiennie niż w przypadku inkwizycji hiszpańskiej, która w sposób radykalny zrywała ze swą średniowieczną poprzedniczką (m.in. poprzez wymianę personelu i tworzenie od podstaw nowych trybunałów), inkwizycja rzymska formowała się w sposób ewolucyjny, a wszelkie daty graniczne mogą mieć jedynie charakter umownyBlack, s. 19, 29; Del Col, s. 299-301; por. Tavuzzi, s. 209-211; Peters, s. 3; Bethencourt, s. 35-49, 83-86..
Pisanie historii rzymskiej inkwizycji jest dla historyków niezwykle trudne z uwagi na skromny zasób dokumentacji, jaki przetrwał do czasów współczesnych. Kiedy na przełomie XVIII i XIX wieku oświeceniowe, a potem rewolucyjne rządy likwidowały trybunały inkwizycyjne, bardzo często niszczyły też ich archiwa. Centralne Archiwum Kongregacji Nauki Wiary (ACDF) dopiero od 1998 roku jest udostępnione do badań naukowychTavuzzi, s. 33; Del Col, s. 772 i nast., s. 832..
Historia inkwizycji rzymskiej we Włoszech Inkwizycja papieska we Włoszech na początku XVI wieku
thumb|Kartusz herbowy Melchiorre Crivelliego, dominikańskiego inkwizytora Mediolanu w latach 1521–1553 Inkwizycja papieska, kościelna instytucja powołana w XIII wieku do walki z herezjami, na początku XVI wieku zachowała niewiele ze swej dawnej potęgi. Choć sieć trybunałów inkwizycyjnych pokrywała niemal całą Europę, ich praktyczne znaczenie było niewielkie. Od połowy XIII wieku papieże cedowali swe uprawnienia do mianowania inkwizytorów w poszczególnych krajach na generałów i prowincjałów zakonów dominikanów i franciszkanów, co doprowadziło do tego, że urząd ten stopniowo zaczął być traktowany jedynie jako element zakonnego cursus honorum. Wielu inkwizytorów sprawowało także rozmaite funkcje administracyjne w swoim zakonie lub poświęcało się pracy naukowej na uniwersytetach, a urząd inkwizytorski traktowali jedynie jako honorowe wyróżnienie; Tavuzzi, passim; Mentzer, s. 15-25; Monter, s. 50..
We Włoszech, w świetle dostępnych danych, papiescy inkwizytorzy byli wyznaczani regularnie w północnych regionach tego kraju przez władze zakonów dominikańskiego (Lombardia) i franciszkańskiego (prowincje Toskania, Marchia Trewizańska i Romania), a ich liczba nawet wzrosła w pierwszej połowie XVI wieku. Jedynym znaczącym polem aktywności tych inkwizytorów były procesy o czaryTavuzzi, passim; Del Col, s. 199-211, 288-289.. Mniej oczywista jest natomiast sytuacja we franciszkańskich okręgach w środkowej Italii (Umbria, Lacjum i Marchia Ankońska); znane katalogi franciszkańskich inkwizytorów w tych prowincjach, kompilowane na początku XVIII wieku, nie wymieniają prawie żadnych inkwizytorów z tego okresuRibetti, s. 650, 653, 661; zob. jednak np. Ariel Toaff, The Jews in Umbria 1484-1736, s. 1116-1118, gdzie jest wymieniony nieznany tym katalogom inkwizytor Umbrii Galeotto w 1504 roku., a w latach 1547–1569 doszło do przekazania tych okręgów dominikanomBethencourt, s. 152; Tavuzzi, s. 7-8, 209; Lavenia, s. 20-21..
Kiedy na Półwyspie Iberyjskim poważnym problemem stały się podejrzenia wobec chrześcijan żydowskiego pochodzenia (tzw. marranów) o potajemne wyznawanie judaizmu, trybunały papieskiej inkwizycji okazały się całkowicie niezdolne do sprostania zadaniu weryfikacji tych zarzutów. Tamtejsi władcy, za zgodą Stolicy Apostolskiej, utworzyli wówczas nowe, państwowo-kościelne trybunały inkwizycyjne (inkwizycja hiszpańska w 1480 roku, inkwizycja portugalska w 1536 roku), które, choć działały pod tą samą nazwą, organizacyjnie nie miały praktycznie nic wspólnego z papieską inkwizycją. Królom Hiszpanii na początku XVI wieku podlegały Sycylia, Sardynia i królestwo Neapolu, a po roku 1535 pod ich władzę przeszło także księstwo Mediolanu. W 1487 roku trybunał hiszpańskiej inkwizycji został utworzony na Sycylii, gdzie w pierwszej połowie XVI wieku prowadził bardzo intensywną działalność przeciwko marranom. Od 1492 roku istniał także trybunał hiszpańskiej inkwizycji na SardyniiBlack, s. 9-11; Del Col, s. 224-256.. Próby wprowadzenia hiszpańskiej inkwizycji podejmowane były także w królestwie Neapolu, najpierw przez króla Ferdynanda I (1510), a potem przez Karola V (1547). Jakkolwiek wobec oporu miejscowych elit próby te nie powiodły się, ich ubocznym skutkiem był zanik słabo zakorzenionych w tym królestwie struktur inkwizycji dominikańskiejLea, s. 55-78..
Reformacja we Włoszech thumb|Bernardino Ochino, jeden z głównych przedstawicieli włoskiej reformacji
Zapoczątkowana przez Marcina Lutra w 1517 roku reformacja w stosunkowo krótkim czasie oderwała od Kościoła katolickiego znaczną część Europy północnej. Poglądy Lutra i jego współpracownika Filipa Melanchtona, a nieco później także Jana Kalwina, przenikały również do Włoch, gdzie cieszyły się pewnym zainteresowaniem w kręgach intelektualnych, w tym także wśród duchownych. Tamtejsi zwolennicy reformacji nigdy nie wytworzyli jednolitej doktryny ani kościoła, były to raczej luźno powiązane grupy, czerpiące jednocześnie z poglądów różnych reformatorów, w tym także Erazma z Rotterdamu, który nigdy nie zerwał z Kościołem katolickim. Głównym inspiratorem dla włoskich protestantów był hiszpański teolog Juan de Valdés (zm. 1541), autor Alfabeto cristiano (wyd. drukiem w Wenecji w 1545 roku), którego doktryna łączyła elementy luteranizmu, kalwinizmu, erazmianizmu i hiszpańskiego mistycyzmu, ale jednocześnie nie nawoływała do zerwania z papiestwem. Wśród sympatyków nauk Valdesa byli m.in. generał zakonu kapucynów Bernardino Ochino, który w 1542 roku uciekł do Szwajcarii, Pietro Carnesecchi, arystokratki i Vittoria Colonna, a nawet niektórzy biskupi, tacy jak np. z Bergamo. O provaldesiańskie sympatie podejrzewano także kardynałów Reginalda Pole’a i Giovanniego Girolamo Morone. W latach 40. XVI wieku dysydenckie grupy religijne istniały w Cagliari, Palermo, Neapolu, Kapui, Casercie, Viterbo, Sienie, Faenzy, Lukce, Bolonii, Ferrarze, Modenie, Mantui, Brescii, Cremonie, Bergamo, Casale, Padwie, Vicenzy, Wenecji i Udine. Wielką protektorką proreformacyjnych kół intelektualnych była księżna Ferrary Renata de ValoisPastor, vol. XII, s. 491 i nast.; Black, s. 11-16; Del Col, s. 263 i nast..
W Piemoncie oraz w Kalabrii i Apulii żyły wspólnoty waldensów, uważanych przez Kościół za heretyków, ale faktycznie tolerowanych przez władze lokalne (zarówno świeckie, jak i kościelne), o ile tylko nie afiszowali się ze swoimi poglądami i płacili dziesięciny. Na początku lat 30. XVI wieku piemonccy waldensi nawiązali kontakty ze szwajcarskimi działaczami reformacyjnymi, m.in. z Wilhelmem Farelem. Na synodzie w Chanforan w 1532 roku włoscy i francuscy waldensi zadecydowali o przyłączeniu się do ruchu reformacyjnego. Fakt ten jednak przeszedł wówczas niezauważony przez władze kościelneDel Col, s. 409 Black, s. 15; zob. też Tavuzzi, s. 120-121..
Utworzenie Inkwizycji Rzymskiej (1541/1542) thumb|Papież Paweł III, twórca Kongregacji Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji Reakcja władz kościelnych na przenikanie nowych idei do Włoch początkowo nie była zbyt energicznaPeters, s. 107.. Dopiero z 1528 roku pochodzi najwcześniejszy dokument papieski nakazujący inkwizytorom zwrócenie uwagi na ten problemTavuzzi, s. XI.. W latach 30. i na początku lat 40. XVI wieku sporadycznie dochodziło do procesów osób podejrzanych o proluterańskie sympatie w Wenecji, Modenie i kilku innych ośrodkach, ale trudno mówić o jakichś systematycznych prześladowaniach i stałej kontroli prawowierności Włochów, tym bardziej, że działaniom lokalnych trybunałów brakowało koordynacjiDel Col, s. 286-291; Black, s. 15-16, 31.. Nie zmieniło tego również mianowanie 4 stycznia 1532 roku inkwizytora generalnego dla całych Włoch w osobie kanonika laterańskiego Callisto Fornariego da PiacenzaDel Col, s. 288.. Co więcej, w Kościele dość silny był nurt nastawiony koncyliacyjnie względem reformacji i stawiający na dialog, a nie represje. Należeli do niego m.in. kardynałowie Giovanni Girolamo Morone, Reginald Pole, Mistrz Świętego Pałacu (późniejszy kardynał) Tommaso Badia i wielu biskupów. Nurt ten jednak znacząco osłabł na początku lat 40. XVI wieku. W kwietniu 1541 roku rozmowy z protestantami na konferencji w Ratyzbonie zakończyły się totalnym fiaskiem, a rok później generał zakonu kapucynów Bernardino Ochino uciekł do Szwajcarii i otwarcie przeszedł na protestantyzm. W Kurii Rzymskiej przewagę zyskał wówczas kurs represyjnyPeters, s. 107-108; Black, s. 14-15.. Z uwagi na słabość lokalnych trybunałów papież Paweł III podjął decyzję o utworzeniu centralnego organu kierującego i koordynującego działania antyheretyckie. Decyzja ta została zrealizowana w czterech etapachBlack, s. 16-17; Del Col, s. 291-292; Pastor, vol. XII, s. 503-507.: 15 lipca 1541 – na konsystorzu kardynałowie Gian Pietro Carafa i Girolamo Aleandro zostali mianowani inkwizytorami generalnymi z zadaniem koordynowania działalności trybunałów inkwizycyjnych we wszystkich krajach katolickich 14 stycznia 1542 – Paweł III zadecydował o odwołaniu wszelkich przywilejów egzempcji spod jurysdykcji inkwizycji we Włoszech i na wyspie Chios, z wyjątkiem tych dotyczących biskupów 4 lipca 1542 – Paweł III, z uwagi na śmierć kardynała Aleandro (zm. 1 lutego 1542) mianował pięciu kolejnych kardynałów na stanowiska inkwizytorów generalnych obok Carafy, zostali nimi Juan Álvarez de Toledo, Pierpaolo Parisio, Bartolomeo Guidiccioni, Dionisio Laurerio i Tommaso Badia 21 lipca 1542 – Paweł III wydał konstytucję Licet ab initioBullarium Romanum, ed. Taurinense, vol. VI, s. 344–346., mocą której kardynałowie pełniący funkcję inkwizytorów generalnych utworzyli komisję, mającą kierować działalnością inkwizycyjną we Włoszech i poza Włochami. W jej skład weszło sześciu kardynałów mianowanych 4 lipca 1542. Mieli oni prawo działać zarówno osobiście, jak i poprzez mianowanych przez siebie komisarzy. W konstytucji Licet ab initio papież Paweł III nie nadał tej komisji żadnej konkretnej nazwy, jednak dość szybko zaczęto ją nazywać Kongregacją Świętej Inkwizycji albo Świętym Oficjum Inkwizycji, a w późniejszym okresie (po 1588 roku) była nazywana oficjalnie Świętą Kongregacją Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji lub Świętą Kongregacją Świętego OficjumPeters, s. 109; .
Nieco wcześniej, bo już 21 kwietnia 1541 roku, Paweł III utworzył trybunał inkwizycyjny w papieskim Awinionie, podporządkowany papieskiemu wicelegatowi, którym był wówczas Jacopo Sadoleto, biskup Carpentras; Fontana, s. 555; por. Del Col, s. 319-320..
Okres początkowy (1542–1555)