thumb|240px|Schemat Zbocza Bydgoskiego thumb|240px|Stosunkowo niskie zbocze na Prądach – widok znad Kanału Bydgoskiego thumb|240px|Osuwiska na Miedzyniu thumb|240px|W parku Wzgórze Dąbrowskiego thumb|240px|Zbocze ze schodami na Szwederowie thumb|240px|Schody w parku Wzgórze Wolności thumb|240px|Szpital Uniwersytecki nr 2 na Wzgórzu Wolności – widok z parku Centralnego thumb|240px|Osiedle Wyżyny nad doliną cieku Niziny, obecnie aleją Jana Pawła II thumb|240px|Jar ul. Władysława Bełzy thumb|240px|Osiedla Wyżyny i Kapuściska na skarpie thumb|240px|Skarpa Południowa na Kapuściskach thumb|240px|Widok od strony portu drzewnego na stację Bydgoszcz Łęgnowo, w tle Wzgórze Bolesława Krzywoustego thumb|240px|Osuwiska w Łęgnowie thumb|240px|Widok Zbocza z galerii widokowej na wieży ciśnień
Zbocze Bydgoskie zwane również Skarpą Południową – granica mikroregionów fizycznogeograficznych (315.353), fragment strefy krawędziowej wysokiego poziomu tarasowego Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w obrębie Bydgoszczy o deniwelacjach 15–40 m, charakterystyczny element morfologiczny miasta, wykorzystywany rekreacyjnie dla jego walorów przyrodniczych i widokowychBanaszak Józef red.: Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Wydawnictwo Tannan. Bydgoszcz 1996..
Jest obok Zbocza Fordońskiego i Zbocza Kruszyńskiego utworem natury wyróżniającym się wysokością i zróżnicowaniem ekologicznym, jednym z ciekawszych na terenie Bydgoszczy.
Położenie Zbocze przebiega w kierunku zachód-wschód na południe od rzeki Brdy i równolegle do niej, począwszy od Prądów, przez Miedzyń, Jary, Wilczak, Szwederowo, Wzgórze Wolności, Wyżyny, Kapuściska, Czersko Polskie i Łęgnowo. Na swym wschodnim odcinku zbocze zakręca ku południowemu wschodowi stanowiąc granicę Doliny Łęgnowskiej. Przebiega równoleżnikowo, w niewielkiej (ok. 500 m) odległości od Kanału Bydgoskiego, Brdy, a we wschodnim odcinku – WisłyTereny wypoczynku i rekreacji w Bydgoszczy - diagnoza stanu istniejącego i kierunku rozwoju. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy. Załącznik do Uchwały nr XXXV/731/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 roku.
Historia geologiczna Zbocze powstało w klimacie peryglacjalnym, u schyłku zlodowacenia bałtyckiego (ok. 14-12 tys. lat temu). Jego ukształtowanie jest wynikiem oddziaływania erozji bocznej wód płynących oraz denudacji. W okresie odpływu wód roztopowych i zmieszanych z nimi wód rzek płynących z południa Polski wzdłuż czoła lądolodu na zachód, powstała Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka z rozszerzeniem zwanym Kotliną Toruńską. W miarę spływu wód, pradolina ulegała pogłębieniu, poszerzaniu i terasowaniuAugustowski Bolesław. Charakterystyka geomorfologiczna. [w:] Dolina Dolnej Wisły. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1982. Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, s. 61-79. .. Zbocze powstało wskutek erozji bocznej rzeki, a następnie po obniżeniu podstawy erozyjnej (dna doliny) – procesu wcinania się koryta rzeki (erozja wgłębna), wskutek czego powstała krawędź ograniczająca powierzchnię terasy. Po przebiciu przez Wisłę nowego odpływu wód wprost do Morza Bałtyckiego ok. 12 tys. lat temu, stopniowo ustał odpływ wód pradoliną na zachód, a zatem ustała erozja powiększająca wysokość skarpy. Dno martwej pradoliny wykorzystała Brda, uchodząca do WisłyBrda początkowo uchodziła do Pra-Wisły na Czyżkówku, zaś po przełomie Wisły w kierunku Bałtyku – w Brdyujściu. Na odcinku od Starego Miasta do Brdyujścia pradolina uległa pogłębieniu wskutek erozji wgłębnej wód Brdy, jako że poziom jej wód był skorelowany z poziomem Wisły, uzależnionej z kolei od poziomu kształtującego się Bałtyku. Powstała holoceńska Dolina Brdy z pięcioma tarasami rzecznymi (widocznymi zwłaszcza po północnej stronie Brdy). Procesy erozji dotyczyły też Zbocza Bydgoskiego, które stanowiło południową krawędź tej doliny. W ten sposób deniwelacja zbocza w ciągu ostatnich 10 tys. lat powiększyła się na odcinku od Szwederowa po Czersko Polskie o kilkanaście metrów. Wyobrażenie o skali erozji wyraża porównanie pierwotnego poziomu wysoczyzny morenowej - ok. 90 m n.p.m., z najwyższym poziomem spływu wód pradoliną na zachód – 70 m n.p.m. i obecnym poziomem wód Brdy przy ujściu do Wisły – 30 m n.p.m.Gorączko Marcin, Gorączko Aleksandra: Zarys antropogenicznych przekształceń terenu Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska XXV.
Kolejnym etapem kształtowania się zbocza były procesy denudacyjne. Nie utrwalone jeszcze przez szatę roślinną, podlegało osuwaniu, spełzywaniu i spłukiwaniu przez wody opadowe i podziemne. Powstały systemy dolinek denudacyjnych, składających się z odnóg i zagłębień. U ich wylotu powstały stożki napływowe z wypłukanych piasków i glin. Po ociepleniu klimatu, formy terenu zostały utrwalone poprzez systemy korzeniowe roślin. Obecnie procesy erozji są kontynuowane jedynie przez wypływające ze zbocza wody podziemne oraz wpływy antropogeniczne.
W ciągu wieków Skarpa Południowa była naturalną barierą rozwoju przestrzennego miasta. Dopiero w XX wieku powstały na górnym tarasie miasta zwarte osiedla mieszkaniowe, powiązane z tarasem dolnym ciągami komunikacyjnymi, które poprowadzono w parowach i dolinkach. W związku z tym duże fragmenty zbocza zostały silnie przekształcone antropogenicznie. Na innych odcinkach założono parki, zaś górną krawędzią poprowadzono aleje widokowe. W XIX wieku wzdłuż ul. Nakielskiej, Wałów Jagiellońskich i Toruńskiej zbocze tarasowano w celu jego eksploatacji rolniczej i sadowniczej oraz utworzenia alejek spacerowych (park na Wzgórzu Wolności).
Charakterystyka Zbocze Bydgoskie obejmuje wąski pas terenu (100–400 m) w strefie zboczowej wysokiej terasy pradolinnej (IX) Kotliny Toruńskiej w Bydgoszczy. Granicami morfologicznymi są: podnóże zbocza, jego górna krawędź oraz górne odcinki dolinek erozyjnych i wąwozów.
Zbocze oddziela mikroregiony fizyczno-geograficzne: Miasto Bydgoszcz Północne (dolny taras) i Miasto Bydgoszcz Południowe (górny taras). Wysokości względne zbocza osiągają w części zachodniej ok. 15 m (Prądy), 25–35 m w rejonie Starego Miasta, Wzgórza Wolności, Kapuścisk, do 40 m w Łęgnowie. Wysokość górnej krawędzi zbocza jest w miarę wyrównana i wynosi 68–71 m n.p.m. (poziom terasy pradolinnej IX). Na odcinku zachodnim (Prądy-Wilczak) u podnóża zbocza znajduje się dno pradoliny bydgosko-nakielskiej (54–45 m n.p.m.), na odcinku Stare Miasto-Czersko Polskie – Miejska Dolina Brdy (42–35 m n.p.m.), zaś na wschodnim krańcu – Dolina Łęgnowska (30 m n.p.m.). W pobliżu Otorowa skarpa przechodzi w obszar wydm śródlądowych (Siedmiogóry), które dominują nad położonymi obok obniżeniami z łąkami i lasami liściastymi.
Nachylenie zboczy jest zróżnicowane, wynosi od kilku stopni do około 20º, w miejscach wychodni glin zwałowychProgram Ochrony Środowiska dla miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016 z perspektywą do 2020 roku. Uchwała nr XXXV/721/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 r. Bydgoszcz. czerwiec 2012. Rozcięcia erozyjne w tej części strefy krawędziowej są najczęściej głębokie i szerokie, zakończone stożkami napływowymi. Wąwozami o łagodnych zboczach prowadzono najważniejsze arterie komunikacyjne miasta (ul. Nasypowa, Szubińska, Kujawska, Jana Pawła II, Bełzy, al. Lecha Kaczyńskiego). W kilku miejscach na zboczu urządzono kompleksy ogrodów działkowych, m.in. na Kapuściskach (rejon ul. Sandomierskiej), Czersku Polskim (ROD „Świt”, „Zorza”, „Na Skarpie”). Zbocze jest miejscami przekształcone antropogenicznie wskutek gospodarki sadowniczej (tarasowanie).
Przyroda W strefie zboczowej, pod pokrywą osadów stokowych występują wychodnie pokładów glin morenowych, piasków gliniastych i glacjofluwialnych osadów piaszczysto-żwirowych oraz wypływy wód podziemnych, wykazujące dużą zmienność sezonowąŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka. Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996. Na osadach gliniastych i ilastych występują siedliska grądów zboczowych, łęgów wiązowo-jesionowych oraz olsów, a w miejscach przesuszonych – dąbrów świetlistych. Strefy zboczowe z osadami deluwialnymi (piaski gliniaste) reprezentują siedliska ubogich grądów, dąbrów i żyznych borów mieszanych. Zbocze porasta z reguły zieleń nieurządzona, typu parkowego, częściowo o charakterze naturalnym. Roślinność typu grądu zboczowego rejestruje się m.in. na Szwederowie, Wzgórzu Wolności, Czersku Polskim, Łęgnowie. Natomiast na Kapuściskach zbocza porasta bór sosnowy, sztucznie wprowadzony w latach 50. XX w. W niektórych dolinkach występują cieki wodne. Do większych z nich należą: Struga Młyńska, potok Niziny (sprowadzony w kolektor po budowie alei Jana Pawła II) oraz cieki w Łęgnowie.
Ochrona przyrody W pracy „Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy”Dysarz Roman: Potencjał abiotyczny krajobrazu naturalnego. Kształtowanie krajobrazu. [w:] Banaszak Józef red.: Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Wydawnictwo TANNAN, Bydgoszcz 1996. podano propozycje nowych terenów do objęcia ochroną prawną w Bydgoszczy. Wśród nich znalazła się Skarpa Południowa (zespół przyrodniczo-krajobrazowy) oraz Skarpa Łęgnowska (użytek ekologiczny).
Do najcenniejszych przyrodniczo fragmentów Zbocza należy odcinek na Szwederowie i Wzgórzu Wolności. Zlokalizowane tam parki: na Wzgórzu Dąbrowskiego i Wzgórzu Wolności połączone są aleją Górską. Teren pokryty jest różnowiekowym i wielogatunkowym drzewostanem. Najliczniej występuje klon zwyczajny, a także dąb szypułkowy, jesion wyniosły, klon jesionolistny, a w rejonie Szwederowa także lipa drobnolistna. Przeciętny wiek drzewostanu wynosi kilkadziesiąt lat, jednak nieliczne drzewa osiągnęły wiek około 200 lat. Podszyt składa się z kilkunastu gatunków krzewów i podrostów drzew, będąc schronieniem i miejscem lęgów wielu drobnych ptaków śpiewających. Dominuje w nim: głóg, klon zwyczajny, dereń świdwa. Wśród ptaków występuje 37 gatunków w tym 32 lęgowe, zaś na Wzgórzu Dąbrowskiego – 28 gatunków, w tym 24 lęgowe. Obszar włączono do ostoi ptaków na terenie Bydgoszczy ponieważ stanowi on wyróżniającą się oazę bioróżnorodności położoną na granicy ścisłego centrum miasta. Duże walory przyrodnicze posiadają również grądy zboczowe w Łęgnowie.
Zagrożenie ruchami masowymi Na terenie Zbocza Bydgoskiego z uwagi na trudne warunki terenowe (duże nachylenia, wcięcia erozyjne), nie rejestruje się intensywnego zainwestowania. Teren ten jest podatny na degradację z uwagi na erozję i procesy denudacyjne. Na podstawie „Mapy Zagrożeń Ruchami Masowymi Miasta Bydgoszczy” można stwierdzić, że Zbocze Bydgoskie jest w średnim stopniu zagrożone ruchami masowymi. Skarpy wykształcone są przeważnie w glinach zwałowych z piaskami lub wyłącznie w piaskach. Niektóre fragmenty wykształcone w iłach serii poznańskiej posiadają wysoki stopień zagrożenia osuwiskami, obrywami lub spełzywaniem. Dotyczy to fragmentów zbocza na Miedzyniu i w Łęgnowie. W związku z tym w pobliżu skarpy może być prowadzona tylko ograniczona zabudowa, w bezpiecznej odległości.
Dolinki Charakterystycznym elementem mikroregionu jest system przekształconych denudacyjnie dolinek. Utwory te są silnie przekształcone przez człowieka, głównie wskutek prowadzenia w nich ciągów komunikacyjnych.
Główne dolinki i parowy Zbocza Bydgoskiego (z zachodu na wschód):