Karsin – gmina wiejska w województwie pomorskim, w powiecie kościerskim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie gdańskim. Wcześniej gmina lub tereny gminy należały do dawnego powiatu chojnickiego. Gmina leży na terenie Borów Tucholskich.

Położenie thumb|Położenie gminy Karsin na tle powiatu i województwa Gmina Karsin znajduje się w południowej części powiatu kościerskiego. Graniczy z gminami leżącymi w powiecie kościerskim: Kościerzyna (wiejska), Stara Kiszewa, Dziemiany oraz z leżącymi w powiecie chojnickim: Czersk i Brusy.

Gmina Karsin według podziału fizycznogeograficznego Kondrackiego znajduje się w całości na terenie mezoregionu Bory Tucholskie.

W podziale administracyjnym z lat 1975-1998 gmina Karsin leżała na terenie województwa gdańskiego i graniczyła z województwem bydgoskim.

Środowisko naturalne thumb|Ukształtowanie powierzchni w okolicy Górek thumb|Jezioro Wielewskie thumb|Rezerwat Motowęże

Geologia Centralna część gminy znajduje się na wzgórzu morenowym, zbudowanym z gliny zwałowej. W pozostałej części gminy dominują utwory piaszczyste i żwirowe. Oprócz osadów polodowcowych na powierzchni, szczególnie w dolinach znajdują się osady młodsze – holoceńskie, wśród których dominują namuły.

Geomorfologia Rzeźba terenu jest typowa dla postglacjalnej rzeźby Pojezierza Południowopomorskiego. Warstwa skał trzeciorzędowych została w całości zakryta przez osady młodsze.

Wysoczyzna morenowa, położona w centralnej części gminy, posiada urozmaiconą rzeźbę z deniwelacjami dochodzącymi do 45 metrów. Najwyższy punkt gminy znajduje się na północ od Wiela i ma 201,4 m n.p.m. Drugie co do wysokości wzgórze znajduje się w pobliżu Przytarni i ma 195,3 m n.p.m. Trzecie znajduje się w pobliżu Górek, a jego wysokość wynosi 167 m n.p.m. Dominującą formą terenu jest sandr.

Gleby Na terenie gminy występują dwa zasadnicze typy gleb: gleby brunatne kwaśne oraz gleby bielicowe. Wśród gleb bielicowych dominują gleby słabogliniaste oraz luźne. W pobliżu rzek występują gleby organiczne.

Sieć hydrologiczna Gmina Karsin znajduje się w zlewni Wdy oraz – w niewielkim stopniu – Brdy, będących dorzeczami Wisły. Dominujący kierunek spływu to z północnego zachodu na południowy wschód. Największymi jeziorami są Jezioro Wdzydze (leżące w gminach Karsin i Kościerzyna) oraz położone w całości na terenie gminy Jezioro Wielewskie. Jezioro Wdzydze jest jeziorem rynnowym, natomiast Wielewskie jeziorem moreny dennej.

Historia Pierwsze wzmianki o miejscowościach leżących na terenie gminy pochodzą z XIV wieku. Są to najczęściej przywileje lokacyjne wsi. Cisewie otrzymało ten przywilej w 1323, Górki – w 1352, Miedzno – w 1353, Kliczkowy – w 1357, Karsin – w 1360, Osowo – w 1374, Przytarnia – w 1378, Wiele – w 1382, Borsk – w 1383. Z dokumentów wynika, że miejscowości te już istniały wcześniej. Obszar gminy był położony na terenie powiatu tucholskiego. Ziemie te miały mocne powiązania gospodarcze z Chojnicami.

21 września 1772, w wyniku I rozbioru Polski, teren gminy wszedł w skład państwa pruskiego. Prusacy utworzyli tego samego dnia powiat chojnicki, do którego weszły tereny gminy Karsin. Powiat ten należał do rejencji kwidzyńskiej.

1 sierpnia 1919 utworzono województwo pomorskie, ze stolicą w Toruniu. W powiecie Chojnickim znalazło się jedno miasto oraz 88 gmin wiejskich. Liczba gmin oraz ich granice ulegały częstym zmianom. 23 marca 1933 liczba oraz granice gmin uległy stabilizacji. Karsin stracił siedzibę gminy. W 1935 Karsin odzyskał stolicę gminy.

Podczas II wojny światowej został wprowadzony nowy podział administracyjny, korygujący granice gminy. W 1945 Karsin zachował siedzibę gminy.

W 1975, w wyniku przeprowadzonej reformy administracyjnej, gmina weszła w skład województwa gdańskiego. Po kilkunastu latach – w 1990 – gmina weszła w skład rejonu kościerskiego. Dziewięć lat później – w 1999 – gmina weszła w skład powiatu kościerskiego, wchodzącego w skład województwa pomorskiego ze stolicą w Gdańsku.

Demografia Ludnością zamieszkującą gminę Karsin są Zaboracy będący jedną z kaszubskich grup etnicznych.

Miejscowości Miejscowości podstawowe oraz ich integralne części gminy Karsin.Identyfikator SIMCNazwa miejscowościRodzaj miejscowościMiejscowość podstawowaPołożenie geograficzne0162790Abisyniaczęść wsiWiele0162398Abisyniaosada0162518Abisynia Górskaczęść wsiGórki0162620Amerykaczęść wsiOsowo0162381Bąkwieś0162808Bekasowoczęść wsiWiele0162814Będominczęść wsiWiele0162820Biała Góraczęść wsiWiele0162636Białe Błotoczęść wsiOsowo0162412Borskwieś0162910Buchtaczęść wsiZamość1067124Chojnyosada wsiWiele0162406Cisewiewieś0162429Czarnowodziankaczęść wsiBorsk0162748Czysteosada leśna wsiWdzydze Tucholskie0162487Dąbrowawieś0162576Dębowiecosada wsiKarsin0162501Górkiwieś0162435Jasnochówkaczęść wsiBorsk0162441Jeziornaczęść wsiBorsk0162850Jeżewoosada leśna wsiWiele0162688Joniny DużeosadaPrzytarnia0162694Joniny MałeosadaPrzytarnia0162553Karsinwieś0162560Karsin-Wybudowanieczęść wsiKarsin0162582KątyosadaKarsin0162524Kliczkowywieś0162702KniejaosadaPrzytarnia1061446Krzyweosada leśna wsiWdzydze Tucholskie0162760Lipaosada leśna wsiWdzydze Tucholskie0162530Malaryczęść wsiKliczkowy0162607Miedznowieś0162599Mniszekosada wsiKarsin0162866Mrówkowoosada leśna wsiWiele1061452Nieboczęść wsiOsowo0162613Osowowieś1014524Osowo-Wybudowanieczęść wsiOsowo0162659Osówkoczęść wsiOsowo0162665Ostrzywilkosada wsiOsowo0162872Piątkowoosada leśna wsiWiele0162926Pionkiczęść wsiZamość0162458Podrąbionaosada leśna wsiBorsk0162932Popia GóraosadaZamość0162889Przydółosada leśna wsiWiele0162671Przytarniawieś1061469Przytarnia-Wybudowanieczęść wsiPrzytarnia0162719Robaczkowoosada wsiPrzytarnia0162895Rogalewoosada leśna wsiWiele0162464Rysinyosada leśna wsiBorsk0162547Smolewoosada leśna wsiGórki0162731Wdzydze Tucholskiewieś0162783Wielewieś1061475Wiele-Wybudowanieczęść wsiWiele0162493Wybudowania Dąbrowskieczęść wsiDąbrowa0162725WygodaosadaPrzytarnia0162777Zabrodyosada leśnaWdzydze Tucholskie0162903Zamośćwieś0162470ŻebrowoosadaBorsk Źródła: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części(xls),Zbiory danych państwowego rejestru nazw geograficznych

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców gminy Karsin w 2014 roku

Gospodarka thumb|Pole uprawne w Malarach thumb|Centrum Wiela

Rolnictwo i leśnictwo W 2007 z pierwszego sektora gospodarczego utrzymywało się 0,9% mieszkańców gminy. Mimo to użytki rolne zajmują 37,9% powierzchni gminy. Według danych ze spisu rolnego z 2002 rolnictwo jest rozdrobnione. W 2002 na 887 gospodarstw 287 miało mniej niż 1 ha powierzchni gruntów ornych, 139 – od 1 ha do 2 ha. Gospodarstw ponad 50 ha było 9, przy czym nie było żadnych powyżej 100 ha. Kolejnym problemem rolnictwa jest niska jakość gleb. Dominują gleby klasy IV i V. Produkcja jest niewyspecjalizowana, szczególnie w gospodarstwach małych. Produkcja towarowa jest niska, głównie na potrzeby własne. Tradycjonalizm w rolnictwie powoduje jednak potencjał agroturystyczny.

Przemysł i budownictwo W latach 60. XX wieku na terenie gminy zaczął rozwijać się przemysł. Planowano urbanizację Karsina i odejście od rolnictwa jako głównego źródła utrzymania ludności.

W 2007 przemyśle i budownictwie pracowało 51% pracujących mieszkańców gminy. Głównymi gałęziami przemysłu są: przemysł rolno-spożywczy i przemysł drzewny.

Usługi Sektor usługowy rozwija się, jednakże wciąż jest słabo rozwinięty. W usługach dominuje handel oraz obsługa turystyczna.

Na terenie gminy znajdują się trzy szlaki turystyczne PTTK: im. Izydora Gulgowskiego, Kręgów Kamiennych oraz Wdzydzki.

Transport thumb|Fragment sieci kolejowej w okolicy Karsina

Transport kolejowy Na terenie gminy znajduje się jeden przystanek kolejowy – Karsin, położony przy linii kolejowej nr 215. Przystanek ten znajduje się w południowej części Karsina, przy ulicy Dworcowej.

Kolej dotarła do Karsina w 1928, podczas budowy Magistrali Węglowej.

Transport drogowy Na terenie gminy nie ma żadnych dróg krajowych i wojewódzkich. Główną drogą jest droga powiatowa nr 2410G łącząca Karsin oraz Wiele z drogą wojewódzką nr 214 oraz drogą krajową nr 22 (w Czersku).

Kultura thumb|Kalwaria we Wielu thumb|Panorama Przytarni

Oświata Na terenie gminy działają dwa zespoły szkół, w których znajdują się szkoła podstawowa i gimnazjum – Zespół Szkół nr 1 w Karsinie oraz Zespół Szkół nr 2 w Wielu. Oprócz tego w Osowie znajduje się szkoła podstawowa. W tych miejscowościach działają również przedszkola.

Sport Na terenie gminy działa jeden klub piłkarski – Gwiazda Karsin. Drużyna gra zazwyczaj w gdańskiej A albo B-klasie. Klub mecze w charakterze gospodarza gra na stadionie przy ulicy Kolejowej 12 w Karsinie.

Zabytki Na terenie gminy znajdują się 6 obiektów znajdujących się na liście Narodowego Instytutu Dziedzictwa: budynek gospodarczy przy domu nr 13 w Borsku park dworski wraz z alejami dojazdowymi w Cisewiu dom nr 3 w Przytarni budynek gospodarczy przy domu nr 23 w Przytarni kościół św. Mikołaja we Wielu kalwaria we Wielu

Ponadto na liście znajdują się układu ruralistyczne wsi: Przytarnia, Wdzydze Tucholskie oraz Wiele.

W Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków znajdują się 177 obiekty położone na terenie gminy.

Religia thumb|Kościół parafialny w Karsinie

Kościół rzymskokatolicki Na terenie gminy znajdują się trzy parafie rzymskokatolickie: Parafia Matki Bożej Różańcowej w Karsinie (Karsin, Abisynia, Bąk, Cisewie, Dębowiec, Miedzno, Mniszek), Parafia Świętego Maksymiliana Marii Kolbego w Osowie (Osowo, Białe Błoto, Osówko, Popia Góra, Rudziny), Parafia Świętego Mikołaja – Sanktuarium Kalwaryjskie w Wielu (Wiele, Borsk, Broda, Czyste, Dąbrowa, Górki, Huta, Joniny, Kliczkowy, Przytarnia, Wdzydze Tucholskie, Zabrody), Wszystkie są częścią dekanatu bruskiego, będącego częścią diecezji pelplińskiej. Miejscowość Zamość jest częścią parafii w Mokrem (gmina Czersk).

Najstarszą parafią na terenie gminy jest parafia wielewska, która powstała w XV wieku. Parafia w Karsinie wyodrębniła się z niej w 1913 (lecz do 1936 pozostawała jako kuracja). W Osowie (od parafii Karsin) w 1984. Parafia w Mokrem w 1976 (z parafii Czersk).

Administracja i polityka thumb|Urząd Gminy w Karsinie

Wójt i Rada Gminy Na czele gminy stoi wójt oraz piętnastoosobowa rada gminy. Wójtem gminy jest Roman Brunke.

Okręgi wyborcze Mieszkańcy gminy Karsin wybierają przedstawicieli do Parlamentu Europejskiego w okręgu nr 1, przedstawicieli do Sejmu w okręgu nr 26, natomiast do Senatu w Okręgu nr 63. Siedzibami komisji wyborczych do sejmu i senatu jest Gdynia, natomiast do Parlamentu Europejskiego – Gdańsk.

Sołectwa W skład gminy wchodzi 11 sołectwBIP gminy, sołectwa: Bąk, Borsk, Cisewie, Dąbrowa, Górki, Karsin, Osowo, Przytarnia, Wdzydze Tucholskie, Wiele i Zamość.

Sąsiednie gminy Brusy, Czersk, Dziemiany, Kościerzyna (wiejska) i Stara Kiszewa.

Przypisy

Bibliografia