Kościół pw. Świętego Krzyża w Żaganiu – rzymskokatolicki kościół filialny należący do żagańskiej parafii św. Józefa. Mieści się w Żaganiu, w województwie lubuskim. Należy do dekanatu Żagań diecezji zielonogórsko-gorzowskiej.

Historia Gdy zakon kanoników regularnych św. Augustyna został sprowadzony do Żagania w roku 1284, przejął przeznaczoną dla trędowatych kaplicę pod wezwaniem świętego Wawrzyńca, która mieściła się na brzegu Bobru poza murami miejskimi. Według tradycyjnych przekazów po wylewie Bobru w 1332 roku, gdy na brzegu rzeki został znaleziony krzyż, księżna Matylda, małżonka Henryka IV zwanego Wiernym, na miejscu kaplicy ufundowała świątynię pod wezwaniem Krzyża Świętego.

Gotycką świątynię wzniesiono w latach 1334–1335. Krzyż został umieszczony w kościele i traktowany jako relikwia o mocy uzdrawiania. W trakcie następnych stuleci kaplica była poddawana różnym przekształceniom. W latach 1651–1668 została przejęta przez protestantów. Na początku XVIII stulecia została odbudowana, gdy po latach zaniedbań znajdowała się w stanie uniemożliwiającym użytkowanie.

W latach 1845–1849 kościół przebudowano w stylu neogotyckim z fundacji księżnej Doroty Talleyrand-Périgord z przeznaczeniem na grobowiec rodzinny książąt żagańskich. Autorem projektu budowlanego był Leonhard Dorst von Schatzberg. Za tę realizację został uhonorowany orderem przez króla Prus. Ponadto w wystrój i wyposażenie wnętrz zaangażowani byli malarz Karl Joseph Begas, rzeźbiarz Bernhard Afinger, twórca witraży Carl Samuel Scheinert oraz 97 rzemieślników z Żagania i okolic. Biskup Melchior von Diepenbrock poświęcił kościół ponownie w dniu 29 listopada 1849 roku. W latach 30. XX wieku przebudowano wieżę.

W latach 1981–1983 zbito fragment tynków w prezbiterium odsłaniając gotyckie lico ceglane. W ostatnich latach obiekt poddany badaniom konserwatorskim i pracom remontowym (wymiana pokrycia dachowego – 2013 r., badania warstw malarskich – 2014 r., remont ogrodzenia – 2015 r.).

Opis Neogotycki kościół pw. Św. Krzyża usytuowany jest w północno-wschodniej części parku pałacowego, w obrębie założenia szpitalnego, tuż przy zakolu rzeki Bóbr; budowla orientowana.

Jest to obiekt murowany z kamienia i cegły, w typie trójnawowej bazyliki, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium i jednowieżową fasadą. Dachy wielospadowe nad korpusem głównym i jednospadowe nad nawami bocznymi, posiadają pokrycie łupkowe. Elewacje oblicowane granitem polnym, a spoiny ozdobione kawałkami rudy darniowej. Partie detalu architektonicznego, jak gzymsy, fryzy, obramienia otworów, sterczyny opracowano w cegle. Fasada zwieńczona ceglanym szczytem, artykułowanym sterczynami i blendami, nad którym znajduje się wieloboczna wieża. Wejście główne prowadzi przez ostrołukowy, uskokowy portal, od góry zamknięty balkonem, a po bokach ujęty niszami z figurami dwunastu apostołów oraz św. Jadwigi i św. Elżbiety. Elewację frontową flankują skarpy, na których umieszczono rzeźby św. Katarzyny i św. Doroty. Pozostałe elewacje są oskarpowane, przeprute ostrołukowymi oknami z maswerkami. Po stronie północnej mieści się wejście boczne poprzedzone przedsionkiem. Charakterystycznym elementem wystroju elewacji są liczne tarcze herbowe, polichromowane. Ponadto przy ścianach zewnętrznych ustawiono płyty epitafijne z XVII–XIX wieku. Wnętrze nakryte jest sklepieniem kolebkowym z drewnianymi żebrami w partii prezbiterium, drewnianym sklepieniem pozornym imitującym sklepienie krzyżowo-żebrowe w nawie oraz sklepieniem krzyżowo-żebrowym w nawach bocznych.

Bogate wyposażenie o jednolitej, neogotyckiej szacie składa się m.in. z: ołtarza głównego, ambony, chrzcielnicy, stall, konfesjonału, skaramentorium, empory organowej. W kaplicach znajdują się marmurowe sarkofagi księżnej Wilhelminy, księżnej Doroty oraz jej syna Napoleona Ludwika. Z oryginalnego wystroju zachowała się m.in. posadzka w formie kwadratowy płytek z motywem kwiatu i krzyża, a także polichromowane zdobienia sklepień. Witraże nie przetrwały.

Festyn Co roku we wrześniu na terenie kościoła odbywa się festyn mający na celu zbieranie funduszy na renowacje obiektu.

Zobacz też Mauzoleum Książąt Żagańskich

Galeria

Przypisy

Bibliografia Izabela Ciesielska: Kościół p.w. św. Krzyża w Żaganiu jako przykład XIX- wiecznej regotycyzacji autorstwa Leonarda Dorsta von Schatzberga nadwornego architekta ks. Doroty de Talleyrand- Perigord w Żaganiu, tom 2 (2004), Zielona Góra 2004.

Krzyża Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Świętego Krzyża Kategoria:Kościoły w dekanacie Żagań Krzyża Kategoria:Dawne kościoły protestanckie w Żaganiu Kategoria:Architektura neogotycka w województwie lubuskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1849