thumb|Kościół Gedächtniskirche ze strony południowo-wschodniej thumb|Gedächtniskirche w 1904 roku Gedächtniskirche der Protestation (Kościół Pamięci Protestu) – został zbudowany w latach od 1893 do 1904 na pamiątkę sejmu Rzeszy w Spirze, który odbył się w 1529 roku i na którym doszło do protestu w Spirze. Jego wieża o wysokości 100 m jest najwyższą wieżą kościelną w Nadrenii-Palatynacie i najwyższą tego typu budowlą na zachód od Renu, między Kolonią a Strasburgiem.
Przyczyna pamięci: protest w 1529 thumb|Wieża thumb|Gra kolorów we wnętrzu Na sejmie Rzeszy w Spirze w 1529 roku książęta, którzy popierali nauki Marcina Lutra, nie godzili się z tym, aby głosowanie decydowało o przynależności religijnej. Wyrazili swój sprzeciw – protest w Spirze. Stąd pochodzi pojęcie protestantyzm. Wydarzenie to doprowadziło do rozłamu w chrześcijaństwie zachodnim na wyznanie katolickie i protestanckie.
Idea budowy kościoła W kończącym się XIX wieku, w okresie kulturkampfu, stosunki między protestantami a katolikami bardzo się pogorszyły w następstwie ogłoszenia dogmatów o nieomylności papieskiej i papieskim prymacie podczas pierwszego soboru watykańskiego. Spory te miały wpływ także na budowę kościoła. Gedächtniskirche (Kościół Pamięci) miał być główną świątynią protestanckiego chrześcijaństwa. Ten cel dla wielu wydawał się zbyt ambitny. Gedächtniskirche jest mało znany w Niemczech, a jeszcze mniej za granicą. Również wśród protestantów poglądy nie były jednomyślne, dlatego od powstania pomysłu do położenia kamienia węgielnego pod Gedächtniskirche minęło ponad 35 lat częściowo na ostrych dyskusjach.
Budowa Gedächtniskirche była reakcją na odnowienie i odmalowanie katedry w Spirze przez Johanna von Schraudolph w latach 1846–1856. Początkowo miał zostać odrestaurowany kościół Dreifaltigkeitskirche znajdujący się niedaleko katedry. Potem zapadła decyzja budowy nowego kościoła, zamiast renowacji tego barokowego.
Miejsce budowy, styl budowy, architekci Na początku planowano zbudowanie kościoła na ruinach byłego pałacu rodziny Retschelin obok Dreifaltigkeitskirche. Tutaj, jak sądzono, odbywał się sejm w 1529 roku. Do budowy tak zwanego Retscher-Kirche zostało założone stowarzyszenie, które za pozwoleniem króla bawarskiego Maksymiliana II w 1857 roku wystąpiło z apelem o datki. Datki były na razie bardzo małe, ponieważ protestanci w tym samym czasie musieli finansować pomnik Lutra w Wormacji, który w 1868 roku został odsłonięty w obecności króla pruskiego, późniejszego cesarza Wilhelma I. Podczas tego wydarzenia zbór ze Spiry nawiązał kontakty z dworem królewskim, które miały później duże znaczenie.
Gdy okazało się, że zgromadzenie w 1529 roku nie odbywało się w pałacu rodziny Retschelin, projekt nowej budowy przestał być związany ze starym miastem. W 1883 roku towarzystwo Verein zur Erbauung der Gedächtniskirche der Protestation von 1529 (Towarzystwo Budowy Kościoła Pamięci Protestu w 1529) podjęło decyzję o budowie kościoła na miejscu, gdzie się obecnie znajduje. Poza tym ogłoszenie trzynaście lat wcześniej dogmatu o papieskiej nieomylności (w 1870 roku) i utworzenie Cesarstwa Niemieckiego w 1871 r. pod panowaniem ewangelickiego cesarza dało budowie nowy impuls.
Kościół Ewangelicki Palatynatu nie powinien był ustępować katedrze. Dlatego musiano znaleźć taką formę budynku, która byłaby całkiem inna niż romańska katedra. Na rozpisany konkurs architektoniczny napłynęło 45 projektów z całego Cesarstwa Niemieckiego. Pięć z nich, które przeszły eliminacje, reprezentowały styl neogotycki. W listopadzie 1884 roku ogłoszono, że w konkursie zwyciężyło biuro architektoniczne Juliusa Flügge i Carla Nordmanna z Essen. Drugą nagrodę uzyskali Johann Vollmer i Fernando LorenzenZwei Sieger (PDF; 1,9 MB), Im Centralblatt der Bauverwaltung, Nr. 47, 22. November 1884, S. 490, abgerufen am 3. Januar 2013..
Finansowanie i architektura thumb|Hełm wieży W 1890 roku nie udało się jeszcze zebrać wszystkich pieniędzy na budowę, w związku z czym Verein zur Erbauung der Gedächtniskirche der Protestation von 1529 zwróciło się do cesarza Wilhelma I, który obiecał zatroszczyć się o ukończenie kościoła. 24 sierpnia 1893 roku miało miejsce położenie kamienia węgielnego. Po jedenastu latach budowy 31 sierpnia 1904 roku Gedächtniskirche został poświęcony.
Gedächtniskirche został wzniesiony w stylu neogotyckim. Posiadał proporcjonalne czyste historyczne formy i przyjął słownikowe kształty katedry gotyckiej. Wzorem dla Gedächtniskirche były przede wszystkim neogotyckie kościoły w Wiedniu. Szczególnie wybudowany w latach 1856–1879 kościół Wotywny.
Wymiary Całkowita długość kościoła wraz z wieżą: 72 m, Całkowita długość wewnątrz kościoła: 51 m Szerokość nawy głównej: 24 m Szerokość transeptu: 45 m Wysokość w kalenicy dachu: 35 m, z wieżyczką 57 m Powierzchnia zabudowy wewnątrz: 1.200 m² Wysokość sklepienia w nawie środkowej: 22 m, na skrzyżowaniu naw 24 m, w nawach bocznych 20 m Wysokość wieży: 100 m
Położenie Kościół Gedächtniskirche leży w południowo-zachodniej części miasta Spira poza starymi murami miejskimi przed byłą Landauer Tor (brama miejska w kierunku miasta Landau), gdzie w XIX wieku powstały nowe przedmieścia z zabudową w stylu Gründerzeit. Budowla stoi wolno podobnie jak katedra na wschodzie miasta.
Materiały budowlane i stylizacja Okazano szczególną staranność przy wyborze kamieni do budowy. Wypróbowano różne rodzaje kamienia budowlanego. Na cokół zastosowano czerwony piaskowiec z Weidenthal, który nie mógł być zastosowany do dalszej budowy z powodu obecności zbyt wielu otoczaków i przez to nie nadawał się do ciosania. Poza tym obawiano się, że czerwony kamień pod wpływem warunków atmosferycznych wkrótce ulegnie zabrudzeniu, podczas gdy wybrany biało-szary piaskowiec z Wogezów zachowa swój jasny kolor i tylko lekko ulegnie ich działaniom. Kamienie z Lauterecken nie zostały zastosowane, ponieważ tamtejsze pokłady były zbyt cienkie i żadnych większych prostopadłościanów nie było można wyrąbać. Dostarczono w sumie 6622 m³ kamienia łamanego i 1935 m³ kamienia do murowania ścian.
Przy pokryciu dachu zrezygnowano z krycia łupkiem, bowiem ten wymagał częstych napraw, ponadto byłby ciężki. Zamiast tego dach pokryto glazurowanymi dachówkami, które umocowano miedzianymi drutami.
Gedächtniskirche jest kościołem trójnawowym, halowym, o zarysie łacińskiego krzyża. Sklepienia wykonano z tufu wulkanicznego z powodu małego ciężaru tej skały. Tuż przed nawą główną stoi wysoka na 100 metrów potężna dzwonnica, która od 1904 roku jest najwyższą wieżą kościelną w Palatynacie. Na jej parterze znajduje się hall pamięci. Wieża ma 57 m wysokości do hełmu, który mierzy kolejne 43 metry.
Fasada jest bez mocnych zarysów. Dominuje rozszczepiona forma w stylu późnego gotyku, na której nie ma większych powierzchni, lecz korpus budowli otoczony jest na przemian przyporami i ścianami z oknami. Dachy są pokryte różnobarwnymi, glazurowanymi dachówkami, które tworzą wzór w kształcie małych rombów.
Hala pamięci thumb|„Hier stehe ich…” thumb|Pomnik Lutra Na parterze wieży jest ulokowana hala pamięci, która podobnie jak wieża ma sześciokątny zarys. Świadomie wybrano położenie holu przed głównym wejściem. Ponieważ w żadnym innym miejscu nie można było wyeksponować świadków protestu, których posągi nie powinny być postawione wewnątrz kościoła. W środku holu, na cokole ze szwedzkiego granitu, stoi brązowy posąg Marcina Lutra, ufundowany przez niemiecko-amerykańskich luteran. Marcin Luter trzyma w lewej ręce otwartą Biblię, a prawą ma zaciśniętą w pięść. Prawą stopą rozdeptuje klątwę papieską. Na podłodze widnieją słowa, które Marcin Luter wypowiedział w roku 1521 podczas sejmu w Wormacji „Hier stehe ich, ich kann nicht anders, Gott helfe mir. Amen!” (Tu stoję, inaczej nie mogę, tak mi dopomóż Bóg. Amen!).
Na sześciu postumentach są ulokowane posągi książąt wykonane przez Maxa Baumbacha, którzy 19 kwietnia 1529 roku protestowali na sejmie w Spirze: Elektor Saksonii Jan Stały Książę Braunschweig-Lüneburg Ernest I Wyznawca Książę Braunschweig-Lüneburg Franciszek Książę Anhalt Wolfgang Margrabia Brandenburg-Ansbach-Kulmbach Jerzy Hohenzollern-Ansbach Landgraf Hesji Filip Wielkoduszny
W punktach przecięcia żeber sklepień znajdują się herby sygnatariuszy. W pendentywach portali znajdują się herby czternastu wolnych miast Rzeszy, które przyłączyły się do protestu w Spirze: Heilbronn, Isny, Kempten, Konstancja, Lindau, Memmingen, Nördlingen, Norymberga, Reutlingen, St. Gallen, Strasburg, Ulm, Wissembourg, Bad Windsheim.
Portal główny Dwuczęściowy portal główny pokazuje na środkowym słupie figurę króla Dawida z harfą wykonaną z piaskowca, który odwiedzających kościół wita słowami psalmu napisanymi na zwoju: „Der Herr behüte deinen Ausgang u. Eingang von nun an bis in Ewigkeit” („Pan strzec będzie wyjścia i wejścia twego, odtąd aż na wieki”) Psalm 121.8
Poza tym postać jego zwraca uwagę na szczególną rolę muzyki w kościele protestanckim.
Przy wewnętrznej stronie portalu stoi anioł z otwartą książką, który wychodzącym odwiedzającym kościół dla zachowania słów Bożych przypomina: „Selig, die Gottes Wort hören u. bewahren” (Błogosławieni, którzy słowo Boże słuchają i strzegą go).
Wnętrze Wnętrze kościoła we wszystkich częściach jest konstrukcją halową i z krzyżowo-żebrowymi sklepieniami, które zmierzają do środka. Dwupiętrowy rzut wnętrza jest uwarunkowany przez empory, które obiegają prawie całą przestrzeń i brakuje jej tylko w apsydzie. Zarys podstawy z krótką nawą i urządzeniu jako halowo-emporowe są w budowie kościołów protestanckich szeroko rozpowszechnione i ze szczególnym przeznaczeniem kościoła jako miejscem głoszenia Słowa Bożego. Dlatego unikało się z powodów akustycznych dużych naw i tworzyło się miejsce dla dużego audytorium z emporami.
Wnętrze kościoła różni się od średniowiecznej katedry przez rezygnację z tynkowania i malowania. Kamienie ciosane, filary, ściany, sklepienia żebrowe i maswerki pozostają widoczne; jedyne barwienie zostaje zachowane na witrażach.
Wyposażenie 36 witraży Jak w gotyckiej katedrze zaprojektowane są kolorowe witraże stanowiące elementarną część składową budowli. Okna pochodzą z dziewięciu znanych pracowni, z różnych miast byłego cesarstwa. 36 witraży wykonano w stylu historyzmu.
Wysokie okna w apsydzie wykonane przez Karla de Bouché, ufundowała ostatnia para cesarska, cesarz Wilhelm II i jego żona Augusta Wiktoria. Z tego powodu ta część z ołtarzem nazywana jest chórem cesarskim. Siedem główek aniołków w trzech środkowych oknach są portretami dzieci cesarza. Wilhelm II mówił o tym przedstawieniu swoich dzieci: „Wcześniej było siedem urwisów, dzisiaj są to aniołki.”
Okna na parterze. thumb|Okno na parterze thumb|Przybicie tez i Kazanie na górze Łoże śmierci chrześcijanki jest symbolem istoty cnoty nadziei i odpowiada na prawej stronie męczeństwu Szczepana. Ofiarowanie Izaaka przez swojego ojca Abrahama jest symbolem istoty cnoty wiary. Oknu temu odpowiada po prawej stronie przedstawienie setnika z Kafarnaum. Działanie diakonis symbolizuje istotę cnoty miłość i pracę diakonii. Po prawej stronie odpowiada mu przedstawienie Marii i Marty, które goszczą Jezusa. Złożenie Jezusa do grobu. Przedstawienie protestujących w Spirze z elektorem Saksonii Janem Stałym i Jakobem Sturmem von Sturmeck przypomina o proteście z roku 1529, który był powodem budowy Gedächtniskirche. Przedstawienie sprzeciwiających się w Wormacji Georga von Frundsberg i landgrafa Hesji Filipa Wielkodusznego przypomina o wystąpieniu Marcina Lutra przed sejmem w Wormacji w 1521 roku. Zesłanie Ducha Świętego Przedstawienie dwunastoletniego Jezusa w świątyni odpowiada erudycji Melanchtona na sąsiednim oknie. Przedstawienie spotkania w Augsburgu Filipa Melanchtona z kanclerzem dr. Christianem Beyer przypomina o konfesji augsburskiej z 1530 roku i wykład Christiana Beyera.