right|350px
Chanaty azerbejdżańskie – grupa niewielkich, feudalnych państewek istniejących na wschodnim Zakaukaziu (na obszarze dzisiejszej Armenii, Azerbejdżanu i Azerbejdżanu Irańskiego) od połowy XVIII wieku co początków XIX wieku. Formalnie podległe Persji, w rzeczywistości niezależne.
Chanaty azerbejdżańskie wyodrębniły się w wyniku rozpadu władzy centralnej w Persji po śmierci wybitnego wodza-szacha Nadira. Władzę w nich sprawowali lokalni możnowładcy - bejowie i melikowie, którzy przywłaszczyli sobie tytuły chanów, a nawet sułtanów. O ile władcy byli muzułmanami, o tyle ludność poddana była również chrześcijańska, przeważnie ormiańska i gruzińska. Rządy chanów były przeważnie łupieżcze i okrutne, co w połączeniu z ciągłymi wojnami domowymi w Persji doprowadziło do upadku i wyludnienia tych terenów. Na początku XIX wieku chanaty azerbejdżańskie znalazły się na szlaku ekspansji Imperium Rosyjskiego na Bliski Wschód. Mocą traktatu giulistańskiego z 1813 i traktatu turkmanczajskiego z 1828, kończących dwie kolejne wojny rosyjsko-perskie, chanaty położone na północ od rzeki Araks (i leżący na południe od jej ujścia chanat tałyski) zostały włączone do Rosji. Pod władzą rosyjską chanaty, początkowo autonomiczne, stopniowo zostały zmienione w rosyjskie jednostki administracyjne: najpierw prowincje, następnie powiaty i okręgi.
Do chanatów azerbejdżańskich należały: przyłączone do Rosji w 1813: chanat derbencki ze stolicą w Derbent, chanat kubiński ze stolicą w Kubie (Quba), z wasalnym chanatem dżawadzkim, chanat bakijski ze stolicą w Baku, chanat szyrwański ze stolicą w Szemasze (Şamaxı), chanat tałyski (t. lenkorański) ze stolicą w Lenkoran, chanat szekijski ze stolicą w Szeki (Şəki), chanat karabaski ze stolicą w Szuszy (Şuşa), chanat gandżyński ze stolicą w Gandży, przyłączone do Rosji w 1828: chanat erywański ze stolicą w Erywaniu, chanat nachiczewański ze stolicą w Nachiczewanie, pozostałe przy Persji (na południe od Araksu): chanat ardebilski ze stolicą w Ardebil, chanat zendżański ze stolicą w Zendżan, chanat karadaski ze stolicą w Ahar, chanat makijski ze stolicą w Maku, chanat maragiński ze stolicą w Maragha, chanat sarabski ze stolicą w Sarab, chanat tebryski ze stolicą w Tebryzie, chanat urmijski ze stolicą w Urmii, chanat chalchalski ze stolicą w Chalchal, chanat chojski ze stolicą w Choj.
Obok chanatów na Zakaukaziu istniały również sułtanaty - mniejsze jednostki, z reguły podporządkowane sąsiednim chanatom. Znane są sułtanaty areski, borczalski, ilisujski, kazachski, kutkaszeński, salański i szamszadilski.
Bibliografia B.Baranowski, K.Baranowski Historia Gruzji, Warszawa-Wrocław 1987, Mirosława Zakrzewska-Dubasowa Historia Armenii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990
Tadeusz Świętochowski Azerbejdżan, Wydawnictwo "Trio", Warszawa 2006, Marek J. Olbrycht, Jerzy Hauziński, Marek Smurzyński, Anna Krasnowolska (red.), Piotr Balczyński Historia Iranu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 2010,
Kategoria:Państwa historyczne na Kaukazie Kategoria:Historyczne państwa na terenie Rosji Kategoria:Historia Armenii Kategoria:Historia Azerbejdżanu