Dzielnica Śląska Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”

thumb|250px|Śląski Sokół na zlocie towarzystwa w Poznaniu w 1934 thumb|250px|Członkowie pierwszego na Śląsku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Cieszynie ze sztandarem podczas jubileuszu 40-lecia działalności w 1931. thumb|250px|Sztandar pierwszego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Górnym Śląsku założonego w 1895 roku w Bytomiu thumb|250px|Od lewej prezydent Królewskiej Huty Wincenty Spaltenstein, prezydent Katowic Adam Kocur na fotografii grupowej wraz z członkami Sokoła w holu Sejmu śląskiego w 1934 thumb|250px|VIII ogólnopolski zlot Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach 1937 thumb|250px|Jedno z lokalnych gniazd Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” Katowice – Katowice-Załęże 1932 thumb|250px|Okolicznościowa plakieta na VIII ogólnopolski zlot Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach w 1937 thumb|250px|Dziedzice, 10 września 1905, uroczystość otwarcia gniazda Sokoła Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” na Śląsku – organizacja propagująca sport, gimnastykę oraz zdrowy styl życia. Utworzona przez Polaków na Górnym Śląsku pod koniec XIX w. W 1920 r. powstała w Dzielnica Śląska podporządkowana organizacyjnie Związkowi Towarzystw Gimnastycznych "Sokół" w Polsce.

Historia

"Mens sana in corpore sano oto hasło, w imię którego Sokół dąży do rozwoju sił fizycznych; brutalną zaś siłą, używaną w celach przemocy nad słabszym Sokół pogardza.”„Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, s. 25 rozdział. „Aforyzmy sokole”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej; drukiem „Katolika” Bytom 1920. „Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku” 1920

Pierwsze organizacje sokolskie powstawały na terenie Śląska już w XIX wieku. Najwcześniej tworzyli je Polacy ze Śląska Cieszyńskiego, który znajdował się w granicach Austro-Węgier. Pierwsze śląskie gniazdo Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” utworzone zostało w 1891 roku w Cieszynie. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Cieszynie było trzecim z kolei założonym w południowo-zachodniej części Polski; 6. lat po TG Sokół w Krakowie oraz 4. po Sokole wadowickim. Pierwszym prezesem koła był lokalny działacz społeczny Jan Michejda. Początkowo koło podlegało I krakowskiej dzielnicy Sokoła zanim po reorganizacji w 1924 roku nie znalazło się w dzielnicy śląskiej.

Pierwsze dolnośląskie gniazdo „Sokoła” powstało 21 lipca 1894 roku na we Wrocławiu. Prezesem zarządu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” we Wrocławiu był Marian Hubiński. W szczytowym momencie wrocławska organizacja zrzeszała około 70 członków. Pierwsze górnośląskie gniazdo „Sokoła” liczące 20 członków założył natomiast 13 października 1895 roku w Bytomiu robotnik Józef Tucholski„Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, s. 24 rozdział. „Z dziejów Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej; drukiem „Katolika” Bytom 1920.. Jego prezesem był późniejszy poseł do parlamentu w Berlinie Paweł Dombek. Już w 1896 roku 20 górnośląskich „Sokołów” oraz 30 wrocławskich z Dolnego Śląska wzięło udział w pierwszym tzw. wszechsokolskim zlocie w Krakowie, na który przyjechały wszystkie aktywne polskie organizacje sokolskie. Organizacje sokolskie na Śląsku od początku stały się obiektem prześladowań niemieckiej policji. Katowiccy druhowie, którzy we wrześniu 1896 na zaproszenie kolegów udali się do Bytomia zostali aresztowani oraz wytoczono im proces sądowy ponieważ jadący z nimi w pociągu niemieccy pasażerowie poczuli się urażeni ich organizacyjnym strojem„Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej; drukiem „Katolika”, Bytom 1920, s. 30..

25 listopada 1901 r. powstało TG Sokół w Chorzowie gniazdo organizacji w mieście Chorzów. Było ono szóstym z kolei na Górnym Śląsku. Jego pierwszym prezesem był Tytus Jaszkowski, a Jan Wieczorek. pierwszym naczelnikiem. 22 grudnia 1901 r. założono gniazdo w Lipinach (F. Kowol – pierwszy prezes, I. Wilczek – pierwszy naczelnik). Następnymi górnośląskimi gniazdami były założone w Mysłowicach (2 sierpnia 1903) i Zabrzu (11 stycznia 1904). Dziesiątym gniazdem na Górnym Śląsku było utworzone 14 lutego 1904 r. w Gliwicach. Jego pierwszym prezesem był Konstanty Wolny, a pierwszym naczelnikiem Marian Kopliński. Kolejne gniazda powstały w 1904 roku w Koźlu oraz Strzelcach. 15 marca 1896 powstało gniazdo sokolskie w Katowicach, 11 czerwca 1911 w Opolu, w 1912 w TychachSłownik biograficzny ziemi pszczyńskiej, red. Alojzy Lysko (i in.), Pszczyna 1995, s. 149.Franciszek Szymiczek, Stanisław Krzyżowski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XV, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 627., w 1914 w Raciborzu. Do wybuchu I wojny światowej powstało ich na Śląsku 23, a w 1919 działało ich już 59. Po zakończeniu wojny wstępowali do nich Górnoślązacy zdemobilizowani z armii niemieckiej.

W 1929 roku TG Sokół na Śląsku grupowało 108 gniazd sokolich z ogólną sumą 6329 członków.

W odróżnieniu do innych dzielnic „Sokoła” utworzonych na terenie Galicji, Wielkopolski czy Pomorza na Śląsku składał się on w większości z robotników, rzemieślników i rolników. Pod względem politycznym natomiast przeważały w nim sympatie endeckie„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 561-564, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”! («»?)”..

W dniach 26-29 czerwca 1937 roku w Katowicach odbył się VIII Zlot Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce, w którym wzięło udział około 40 tysięcy członków organizacji z Polski i z zagranicy..VIII Zlot Sokolstwa w Katowicach w 1937 r. Zorganizowany w 70. rocznicę utworzenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” oraz 15. rocznicy powrotu Śląska do Macierzy Polskiej.

W okresie powojennym organizacja nie została reaktywowana ponieważ zarówno jej członkowie, jak również idea towarzystwa była prześladowana przez władze komunistyczne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Działalność wydawnicza W latach 1920 -1921 Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Bytomiu wydawało w tym mieście własne pismo „Orędzie Sokole”, którego redaktorem naczelnym był Augustyn Świder„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, str. 360, hasło „Orędzie Sokole”.. Pełnił on również funkcję redaktora wydania „Srebrnej księgi sokolstwa polskiego na Śląsku” opisującej historię oraz organizację Śląskiej Dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, która również wydana została w Bytomiu w 1920 roku„Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku”, nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej; drukiem „Katolika”, Bytom 1920..

W latach 1931–1939 towarzystwo Sokół wydawało w Katowicach pod redakcją Albina Kaczura własny miesięcznik pt. „Sokół na Śląsku” czasopismo dla członków Związku Sokołów Polskich dzielnicy śląskiej, które wychodziło w nakładzie 3000 – 3500 egzemplarzy„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 516, hasło „Sokół na Śląsku”..

Poszczególne regionalne oddziały Sokoła śląskiego wydawały w okresie międzywojennym swoje własne publikacje opisujące działalność oraz historię. Najczęściej wychodziły one pod nazwą t.zw. "jednodniówek". W 1936 roku zarząd dzielnicy śląskiej wystosował apel do regionalnych kół Sokoła działających na Śląsku o przysyłanie do centrali relacji członków na temat działalności kół. Na ich podstawie TG Sokół w Katowicach opublikował w 1937 roku zbiorczą książkę dotyczącą historii śląskiego Sokoła pt. "Dzieje Dzielnicy Śląskiej "Sokoła".

Organizacja Organizacja składała się z kierownictwa dzielnicy oraz 16 okręgów złożonych z tzw. „gniazd” znajdujących się w poszczególnych miejscowościach. 31 grudnia 1920 roku dzielnica śląska Sokoła zrzeszała około 20 tysięcy osób rozlokowanych w 265 gniazdach znajdujących się na całym obszarze Górnego Śląska i przedstawiała się następująco„Orędzie Sokole”, nr4. 1921 rok.:

Okręg I Okręg bytomski towarzystwa pod kierownictwem Józefa Kałdonka. Podlegało mu 18 lokalnych gniazd, w skład których wchodziło w sumie 2077 członków.

+ I (bytomski) okręg śląskiej dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” 31 grudnia 1920„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 562, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska”.Lp.GniazdoData założeniaLiczba członków1Bytom25 września 18952052Bobrek15 marca 1919803Szarlej23 lutego 19192654Karb16 lutego 1919535Szombierki10 lutego 1919666Łagiewniki14 marca 19191547Godula5 maja 1919928Brzozowice1 listopada 19181049Brzeziny27 listopada 19129510Kamień23 marca 19196711Wielka Dąbrówka20 lipca 191918412Orzegów23 listopada 191313013Piekary16 maja 190514014Nowy Bytom6 kwietnia 191916815Mała Dąbrówka25 stycznia 19205516Miechowice20 stycznia 19209317Rokitnica9 lutego 19197618Maciejkowice7 marca 192050Liczba członków ogółem2077

Okręg II Okręg katowicki towarzystwa pod kierownictwem Józefa Smołczyka. Podlegało mu 12 lokalnych gniazd, w skład których wchodziło w sumie 1347 członków.

+ II (katowicki) okręg śląskiej dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” 31 grudnia 1920Lp.GniazdoData założeniaLiczba członków1Katowice15 marca 18961202Załęże15 kwietnia 19111253Bogucice15 czerwca 19111424Siemianowice5 kwietnia 19141195Ligota7 marca 19201006Mała Dąbrówka12 stycznia 19191567Michałkowice22 lutego 19201578Bytków5 kwietnia 1920609Dąb-Józefowiec12 lutego 191211310Katowicka Hałda13 stycznia 191911711Załęska Hałda29 stycznia 19208012Przełajka13 maja 192064Liczba członków ogółem1347

Okręg VII Okręg pszczyński/mikołowski pod kierownictwem Józefa Wesołego. Podlegało mu 21 lokalnych gniazd (razem z tyskim), w których skład wchodziło w sumie 1090 członków (nie licząc Tychów).

+ VII (mikołowski/pszczyński) okręg śląskiej dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” 31 grudnia 1920„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 563, 564, 577, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska” i „Tychy”.Lp.GniazdoData założeniaLiczba członków1Tychy (od 1921Wincenty Ogrodziński, Dzieje Dzielnicy Śląskiej „Sokoła”, Katowice 1937, s. 154., wcześniej w okręgu katowickimWincenty Ogrodziński, op. cit., s. 131, 144.)1912 (nielegalne), grudzień 1918 (legalne)2Czułów27 czerwca 1920343Kamionka4 lipca 1920304Kostuchna1 maja 19201145Łaziska Górne14 lipca 1920596Łaziska Średnie19 września 1920887Mikołów29 marca 1919308Piotrowice15 maja 1920309Podlesie1 czerwca 19205110Urbanowice11 kwietnia 19206911Wartogłowiec1 sierpnia 19204012Wyry18 stycznia 19195013Ćwiklice1 sierpnia 19204014Goczałkowice27 maja 19205915Góra14 sierpnia 19205816Jankowice29 sierpnia 19204617Kobiór1 sierpnia 19208018Łąka5 sierpnia 19208019Miedźna31 lipca 19203920Międzyrzecze31 lipca 19204421Pszczyna23 czerwca 192069Liczba członków ogółem1090 (bez gniazda w Tychach)

+ VII (pszczyński) okręg śląskiej dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w 1929Lp.GniazdoData założeniaLiczba członków1Czułów27 czerwca 19202Kamionka4 lipca 19203Kostuchna1 maja 19204Mikołów29 marca 19195Łaziska Średnie19 września 19206Piotrowice15 maja 19207Podlesie1 czerwca 19208Tychy1912 (nielegalne), grudzień 1918 (legalne)9Wyry18 stycznia 1919Liczba członków ogółem324

Okręg VIII Okręgowi rybnickiemu towarzystwa „Sokół” pod kierownictwem Freda Nowaka podlegało 15 lokalnych gniazd, w skład których wchodziło w sumie 666 członków.

+ VIII (rybnicki) okręg śląskiej dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” 31 grudnia 1920„Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 563, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska”.Lp.GniazdoData założeniaLiczba członków1Rybnik21 grudnia 1919652Czerwionka8 grudnia 1919703Niedobczyce25 stycznia 1920424Rydułtowy25 marca 19201015Jejkowice28 marca 1920366Żory28 marca 1920397Chwałowice19 maja 1920428Boguszowice16 maja 1920129Paruszowice15 maja 19202310Świerklany30 maja 19201911Górny Niewiadom13 czerwca 19202612Knurów19 marca 19195013Czernica23 maja 19205614Michałkowice17 sierpnia 19203515Radziejów4 lipca 192050Liczba członków ogółem666

Okręg IX