Szczeć pospolita (Dipsacus fullonum L.) – gatunek rośliny z rodziny przewiertniowatych. Rodzimy obszar jego występowania to Europa, Azja Zachodnia i Afryka Północna. W Polsce występuje niemal w całym kraju, poza wyższymi położeniami na obszarach górskich i północno-wschodnią częścią kraju.
Rozmieszczenie geograficzne Szczeć pospolita jest gatunkiem rodzimym dla północnej Afryki (Algieria, Maroko, Tunezja), krajów Bliskiego Wschodu (Liban, Turcja, Syria) oraz południowej i środkowej Europy. Północna granica zasięgu obejmuje Wyspy Brytyjskie, Niemcy, Polskę, Ukrainę i południową Rosję. W Polsce gatunek rośnie na niżu i pogórzu i określany jest jako pospolity lub częsty, dawniej opisywany był jako niezbyt częsty. Jest najbardziej rozpowszechnionym przedstawicielem rodzaju. Ma bardzo liczne stanowiska w południowej części kraju, nieco rzadsze w części środkowej i północno-zachodniej, zanika niemal zupełnie w Polsce północno-wschodniej.
Gatunek został introdukowany w Ameryce Północnej (początek XVIII wieku), Australii i Nowej Zelandii (wiek XIX), oraz Ameryce Południowej. Rozpowszechnianie rośliny miało w dużej mierze związek z wspieraniem przemysłu włókienniczego, przy czym z powodu problemów z rozróżnianiem szczeci pospolitej i sukienniczej dane te mogą dotyczyć obydwu tych gatunków. Szczeć pospolita zadomowiła się w miejscach introdukcji i w wielu z nich uważana jest za gatunek inwazyjny. Głównymi czynnikami zagrożenia dla rodzimej flory owych miejsc jest szybki wzrost rośliny, możliwość zasiedlania terenów ruderalnych oraz wysoka produkcja i żywotność nasion.
Morfologia mały|Kwitnąca szczeć pospolita thumb|Sekwencja kwitnienia szczeci pospolitej
Korzeń Palowy, mocno rozgałęziający się, o długości do 60 cm i przekroju o średnicy do 2,5 cm (ang.) Susan Donaldson, Dawn Rafferty: Identification and Management of Common Teasel [dostęp 2019-12-07]. Łodyga Wzniesiona, sztywna, o kanciastym przekroju i na kantach krótko kolczasta, poza tym naga. Osiąga zwykle do 2 m wysokości, w sprzyjających warunkach do 2,5 m. Rozgałęzia się w charakterystyczny sposób – pomimo tego, że z zasady w pachwinach wszystkich otulających łodygę liści pędowych znajduje się aktywna tkanka twórcza, zdolna do wytwarzania pędów kątowych, nie wyrastają one z każdej ich pary. Szczególnie rośliny występujące w niesprzyjającym środowisku mają tendencje do wykształcania mniejszej liczby rozgałęzień. Jeśli rozgałęzienie ma miejsce w więcej niż jednym węźle liściowym (zwykle ma to miejsce w przypadku egzemplarzy rosnących w korzystnych warunkach), wyrastają one zawsze pod tym samym kątem. Pędy kątowe powtarzają schemat rozgałęziania się pędu głównego, prowadząc niekiedy do wytwarzania odgałęzień trzeciego i czwartego rzędu (również powtarzających schemat). Zaobserwowano również zależność pomiędzy liczbą par liści na pędach kątowych a ich tendencją do rozgałęziania – jeżeli wykształci się jedna para pęd rozgałęzia się dalej, zaś gdy dwie nie występują rozgałęzienia dalszych rzędów. Liście odziomkowe Zebrane w rozetę, krótkoogonkowe, odwrotnie jajowate do lancetowatych, tępo zakończone, o ząbkowanych brzegach, zbiegające się w ogonki. Powierzchnia blaszki pomarszczona, o kolorze ciemnozielonym. Unerwienie pierzaste, o niemal białym zabarwieniu, na głównych nerwach tworzą się kolce. Na brzegu blaszka jest orzęsiona, poza tym naga. Liście pędowe Tworzą ulistnienie nakrzyżległe – występują parami naprzeciwko siebie, w każdym kolejnym węźle zorientowane prostopadle do pary powyżej i poniżej. Obejmują pędy nasadami i zrastają się nimi, tworząc jednolite, miseczkowate zagłębienia wokół łodygi. Podługowate do lancetowatych, ostro zakończone, całobrzegie lub rzadko i tępo ząbkowane. Na nerwie głównym i rzadko na blaszce poza nim występują kolce, poza tym liście nagie, także brzegi są nieorzęsione. Kwiaty Zebrane w kwiatostany główkowate, podługowato jajowate, osiągające do ok. 8 cm długości. Otoczone są one od spodu wieńcem szydlastych, łukowato wygiętych ku górze liści okrywy. Liście te są nierównej długości i szerokości, przy czym najdłuższe są z reguły dłuższe od kwiatostanu. Pokryte są kolcami wzdłuż brzegów i nerwu. Poszczególne kwiaty w obrębie kwiatostanu wsparte są szydlastymi przysadkami. Osiągają one od 1,5 do 2,5 cm długości. U nasady są odwrotnie jajowate, na szczycie z szydlastym, prostym końcem (nie odginającym się w dół). Przysadki są na brzegu orzęsione, poza tym krótko owłosione. Kwiaty o koronie w dole rurkowatej i białawej, rozdzielającej się w górze na cztery fioletowe łatki, z których dolna jest najdłuższa i lekko wygięta. Korona osiąga ok. 1 cm długości. Cztery pręciki wychodzą z wnętrza korony w miejscach jej podziału. Zredukowany kielich otaczający podstawę korony przylega do dolnej zalążni. Proces kwitnienia odbywa się w charakterystycznej sekwencji: najpierw rozwija się pojedynczy pierścień kwiatów w środkowej części kwiatostanu, a następnie dwukierunkowo, rozwijają się sukcesywnie kolejne pierścienie kwiatów ku nasadzie i szczytowi kwiatostanuHilary S. Jurica: Development of Head and Flower of Dipsacus sylvestris, Botanical Gazette Vol. 71, No. 2 (Feb., 1921), s.138-145. Owoce Brązowe, podłużne, czworoboczne niełupki o wymiarach 4–8 × 1–1,5 mm, podłużnie rowkowane na powierzchni. Gatunki podobne Szczeć wykrawana D. laciniatus ma liście głęboko ząbkowane do pierzastosiecznych. Szczeć sukiennicza D. sativus ma ostre przysadki w obrębie kolbowatego kwiatostanu przynajmniej częściowo odgięte łukowato ku dołowi i zawsze krótsze od kwiatów (u szczeci pospolitej przysadki są proste i zwłaszcza dolne bywają dłuższe od kwiatów). U obu tych gatunków wąskie i długie listki okrywy wyrastające spod kolbowatego kwiatostanu są łukowato wygięte ku górze. U szczeci wykrawanej są one krótsze od kwiatostanu i proste.
Biologia Rozmnażanie i rozwój Roślina dwuletnia, hemikryptofit.
Kwitnienie w Europie Środkowej trwa od czerwca do sierpnia. Kwiaty szczeci są przedprątne – pręciki dojrzewają wcześniej niż słupek. Zapylane są głównie przez pszczoły i trzmiele. Obserwacje wykazały duży wpływ zapylania krzyżowego na płodność rośliny – gdyby nie było ono możliwe tylko 4% nasion miałoby zdolność do kiełkowania (z zapylaniem krzyżowym wartość ta przekracza 70%). Liczba nasion na kwiatostan ma związek z długością osi główki kwiatostanowej. Liczba nasion na kwiatostan wynosi średnio około 855, zaś nasion zdolnych do kiełkowania około 727. Liczba kwiatostanów wytwarzanych przez pojedyncze rośliny wynosi zwykle od 3 do 9, jednak zdarzały się przypadki roślin z nawet 35 kwiatostanami. Nasiona rozsiewane są głównie przez wiatr, zwykle na odległość od 1 do 1,5 m. Nasiona mogą przetrwać pod powierzchnią wody przez około 22 dni, przez co możliwe jest również przemieszczanie się ich ciekami wodnymi. Rozprzestrzenianie się nasion na większe odległości ma zwykle związek z ich roznoszeniem przez zwierzęta. Dużą rolę w rozprzestrzenianiu się rośliny odgrywają również ludzie – ze względu na popularność stosowania rośliny w suchych bukietach, wciąż tkwiące w kwiatostanach nasiona są przenoszone razem z nimi.
Siewki rozwijają się zwykle jesienią, zaraz po wysiewie nasion, jednak nowe rośliny mogą kiełkować również zimą i przez cały następny rok. Nasiona nie potrzebują stratyfikacji i długo zachowują żywotność – w glebie przez co najmniej 5 lat. Są odporne na przechowywanie w suchym środowisku i zachowują w nim zdolność do kiełkowania, jest ono jednak wówczas wydłużone.
W początkowej fazie rozwoju roślina wytwarza rozetę liści odziomkowych. Czas potrzebny do osiągnięcia przez nią odpowiednich rozmiarów to zwykle jeden sezon wegetacyjny, rzadziej dłużej. W optymalnych warunkach pędy kwiatonośne wypuszczane są przez roślinę późną wiosną w drugim roku wzrostu i osiągają pełny rozwój w lipcu. Kwitnienie trwa od lipca do sierpnia, nasiona dojrzewają i rozprzestrzeniają się jesienią.
Ze względu na fakt wypełniania się miseczkowato zrośniętych liści pędowych wodą opadową i topienia się w niej owadów pojawiły się spekulacje na temat jej potencjalnej owadożerności. Badania przeprowadzone na dwóch populacjach szczeci, z których w jednej usuwano zbierającą się w zagłębieniach wodę, zaś w drugiej dodawano do nich martwe larwy, wykazały brak zauważalnego wpływu na rozwój i biomasę roślin. Zaobserwowano jednak wzrost liczebności nasion o 30%, oraz stosunku masy nasion do ogólnej biomasy w przypadku populacji suplementowanej martwymi owadami.
Genetyka Liczba chromosomów: 2n = 18.
Cechy fitochemiczne Spośród substancji zawartych w roślinie zidentyfikowano związki polifenolowe z przewagą kompleksu flawonoidów, (w tym luteoliny i jej 7-glukozydu, apigeniny, kwercetyny, kemferolu), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, protokatechowy, p-kumarowy i p-hydroksybenzoesowy, kwas izoferulowy, kwas ferulowy), irydoidy, w tym monoirydoidy (swerozyd), oraz bisirydoidy (kanteiozyd, lacinatozyd, sylwesterozyd). Saponozydy triterpenowe, charakterystyczne dla rodzaju Dipsacus, występują w formie wolnego kwasu oleanowego i ursolowego lub aglikonów hederageniny oraz kwasu oleanowego.
Ekologia Siedlisko Łąki, pastwiska, przydroża, nieużytki, miejsca ruderalne, tereny łęgowe, brzegi lasów. Szczeć zasiedla podobne siedliska także na obszarach, gdzie została introdukowana. Odnotowana została wysoka odporność rośliny na zasolenie środowiska, co pozwala jej rozwijać się na przykład w sąsiedztwie dróg, na których używa się soli do odlodzenia nawierzchni. Gatunek ma niskie wymagania glebowe – rośnie z powodzeniem zarówno na suchych, piaszczystych glebach, jak i ciężkich i wilgotnych. Korzystniejsze dla wzrostu rośliny są jednak gleby zasobne w składniki pokarmowe, gdyż osiąga wtedy większe rozmiary i bujniej się rozgałęzia. Preferuje również stanowiska słoneczne. Niekorzystna dla rozwoju szczeci jest długotrwała ekspozycja na niskie temperatury, przez co nie zasiedla ona obszarów o niskiej średniej temperaturze rocznej.
Oddziaływania międzygatunkowe i wpływ na środowisko thumb|Szczygieł na szczeci pospolitej Nasiona szczeci są wartościowym pokarmem dla ptaków, w szczególności szczygłówA BTO Garden BirdWatch factsheet: Goldfinch , s.2. Jest jedną z wtórnych roślin żywicielskich mszycy różano-szczeciowej (Macrosiphum rosae)Elżbieta Janiszewka-Cichocka Mszyce (Homoptera, Apliidodea) roślin sadowniczych Polski. VI.1 Gatunki występujące na truskawce, orzechu włoskim i leszczynie Polska Akademia Nauk, Instytut zoologiczny, Fragmenta Faunistica Tom XIX Warszawa, 20 V 1973, s. 32.. Żerują na niej również gąsienice niektórych motyli z rodzajów Homoeosoma (H. nebulella), Phalonia (Ph. rosana), Argyroploce (A. oblongana, A. gentiana), Lasperyesia (L. gallicana), Nemotois (N. raddaelus)Jan Romaniszyn, Fryderyk Schille - Fauna motyli Polski (Fauna Lepidopterorum Poloniae) TOM 11. Polska Akademja Umiejętności Prace Monograficzne Komisji Fizjograficznej Tom VII, Kraków 1931, s. 15, 89, 101, 147, 314. oraz niektóre motyle z rodzaju przeplatka (przeplatka aurinia i przeplatka iberyjska)Adrian Smolis, Marcin Kadej, Adam Malkiewicz, Dariusz Tarnawski: Przeplatka maturna (Euphydryas maturna (Linnaeus, 1758) (Lepidoptera: Nymphalidae) - monografia gatunku, Wrocław 2014, s. 31, 36.. Przez wzgląd na inwazyjność szczeci w Ameryce Północnej przeprowadzone zostały tam badania, mające zidentyfikować jej naturalnych wrogów. Opierając się na literaturze i badaniach terenowych udało się zidentyfikować 102 gatunki owadów, 27 gatunków grzybów, trzy gatunki roztoczy, dwa gatunki nicieni i dwa wirusy mające destrukcyjny wpływ na roślinę.