Rewolucja w Egipcie (1952)

200px|right|thumb|Grupa przywódców Wolnych Oficerów na fot. z 1952. W pierwszym rzędzie siedzą od lewej Naser, Nadżib, Amir i Sadat 200px|right|thumb|Manifestacja zwolenników rewolucji przyjmowana przez przywódców Wolnych Oficerów, 1952 Rewolucja egipska r. 1952, rewolucja Wolnych Oficerów – przewrót wojskowy przeprowadzony w Kairze 23 lipca 1952 przez tajne ugrupowanie Wolnych Oficerów, jak również rewolucja społeczna, jaka po nim nastąpiła.

Wystąpienie wojskowych obaliło skompromitowaną i niepopularną monarchię króla Faruka I, a władza przeszła w ręce Rady Rewolucyjnych Dowódców. Przeprowadzili oni reformę rolną, która zlikwidowała w Egipcie wielką własność ziemską, doprowadzili do utraty politycznych wpływów przez dominującą dotąd w życiu politycznym warstwę ziemiańską i wprowadzili państwową kontrolę gospodarki, do 1956 jednak dość ograniczoną. Zawieszona została egipska konstytucja, a partie polityczne zdelegalizowane. Szczególnym represjom poddano organizacje skrajnej lewicy i prawicy: egipskich komunistów oraz Braci Muzułmańskich. Do znaczących zmian doszło w egipskiej polityce zagranicznej. Dążąc do dominacji w świecie arabskim i rywalizując o nią z Irakiem, Egipt pozostał w napiętych stosunkach z Izraelem, przyjął orientację proradziecką i pomoc wojskową ZSRR.

W rezultacie walki o władzę w obozie zwycięskich oficerów władzę autorytarną zdobył w kraju najbardziej popularny z przywódców wojskowych – Gamal Abdel Naser.

Tło wydarzeń Po zakończeniu II wojny światowej relacje egipsko-brytyjskie ponownie stały się tak trudne jak w okresie międzywojennym. Co prawda podstawą bilateralnych stosunków był układ z 1936, korzystniejszy od wydanej przez Wielką Brytanię w 1922 deklaracji niepodległości, jednak Królestwo Egiptu pozostawało państwem zależnym. Brak kompetencji egipskich elit politycznych i związany z nią brak pełnej suwerenności przyczyniały się do powstawania nastrojów antyrządowych. Dodatkowym czynnikiem generującym napięcie społeczne były rażące dysproporcje majątkowe między wąską warstwą najzamożniejszych posiadaczy ziemskich (w 1952 4 tys. rodzin – 1% mieszkańców kraju – było właścicielami 70% ziemi ornej) a resztą społeczeństwa. Po II wojnie światowej proces koncentracji własności gruntów narastał. Rządząca partia Wafd, podobnie zresztą jak pozostałe ugrupowania, była związana z posiadaczami i dlatego nie podejmowała żadnych kroków na rzecz poprawy sytuacji ubogiego chłopstwa. Niepopularny w społeczeństwie był król Faruk I, powszechnie obarczany winą za klęskę w wojnie izraelsko-arabskiej. Rodzina królewska także posiadała znaczny majątek ziemski, a wystawny styl życia władcy raził ubogich Egipcjan. Nastroje opozycyjne były silne zwłaszcza w Kairze i Aleksandrii, wśród żyjącej w skrajnym ubóstwie biedoty oraz studentów miejscowych uniwersytetów.

Coraz popularniejsze stawały się organizacje o radykalnym programie. Do końca lat 40. pół miliona członków zgromadziło Stowarzyszenie Braci Muzułmanów, odwołujące się do islamu, haseł antykolonialnych, krytykujące króla za klęskę w wojnie z Izraelem i domagające się państwowego wsparcia dla ubogich. Stowarzyszenie od 1937 posiadało własne formacje paramilitarne (Bataliony Stronników Boga), które dokonywały ataków na państwowych urzędników o szczególnie probrytyjskim lub negatywnym wobec organizacji nastawieniu, jak również na egipską społeczność żydowskąSz. Niedziela, Fundamentalizm muzułmański w Egipcie, Kwartalnik Bellona, nr 2/2012, s.39. Władze zwalczały bractwo; w 1948 zostało ono zdelegalizowane, a setki jego członków znalazły się w więzieniach. Kilka miesięcy później premier Mahmud Fahni an-Nukraszi został zamordowany przez członka bractwa. Odpowiedzią była nowa fala aresztowań, jak również zabójstwo założyciela stowarzyszenia Hassana al-Banny.

W 1951 rząd egipski wypowiedział układ z Wielką Brytanią z 1936. Krok ten z jednej strony został przychylnie przyjęty przez społeczeństwo, z drugiej zaś zachęcił radykalne organizacje do nowych wystąpień antybrytyjskich. Jednostki brytyjskie stacjonujące nad Kanałem Sueskim stały się przedmiotem ataków. 26 stycznia 1952 w Kairze miała miejsce masowa demonstracja, w czasie której domagano się odejścia dotychczasowych elit z powodu ich moralnego upadku i zarzucenia zasad islamu. Wydarzenie to, określane następnie jako czarna sobota, było sygnałem pogarszania się sytuacji społecznej. Kolejne rządy (od stycznia do lipca 1952 rząd zmieniał się czterokrotnie) nie były w stanie jej uspokoić.

Przewrót wojskowy 23 lipca 1952 miał miejsce bezkrwawy przewrót wojskowy, przeprowadzony przez powstałą trzy lata wcześniej organizację Wolnych Oficerów, której przewodził pułkownik Gamal Abdel Naser. Ta podziemna organizacja zrzeszała 327 oficerów, którzy nie posiadali jednak jednoznacznego programu politycznego. Wśród jej członków byli zarówno sympatycy islamsko-socjalistycznej partii Młody Egipt, komunistycznego Demokratycznego Ruchu Wyzwolenia Narodowego, jak i osoby zrzeszone w Stowarzyszeniu Braci Muzułmanów. Wywodzili się z rodzin niższych urzędników lub drobnych posiadaczy ziemskich. Ogólny plan działania, przyjęty przez Wolnych Oficerów w 1951, zawierał jedynie postulaty ogólne ujęte w sześć punktów. Odrzucał feudalizm, imperializm, domagał się obalenia monopoli i wprowadzenia systemu gospodarki kapitalistycznej (podkreślano znaczenie prywatnej inicjatywy w tworzeniu narodowej gospodarki) przy równoczesnej wyraźnej aktywności państwa: działaniu na rzecz wprowadzenia sprawiedliwości społecznej i inwestycjach w infrastrukturę.

O istnieniu organizacji i jej planach obalenia monarchii była poinformowana amerykańska ambasada w Kairze oraz CIA; w ocenie Amerykanów rząd Wolnych Oficerów stanowiłby najlepszą alternatywę dla upadającej władzy Faruka I. Wolni Oficerowie początkowo zamierzali przeprowadzić przewrót dopiero w 1955, według innego źródła – w 1954, zaś termin wystąpienia przesunęli na jesień 1952 pod wpływem masowych demonstracji w Kairze. Jednak 21 lipca 1952 Naser doszedł do wniosku, że w razie dalszej zwłoki organizacja zostanie wykryta i rozbita.

Wolni Oficerowie bez walki opanowali kwaterę główną egipskiego wojska nocą z 22 na 23 lipca, zaś w godzinach rannych 23 lipca kontrolowali już cały kraj. O 4.30 Anwar as-Sadat odczytał przez radio komunikat informujący o przejęciu władzy przez wojskowych. Wolni Oficerowie zarzucili w nim obalonym elitom zdradę interesów Egiptu, korupcję i klęskę w wojnie z Izraelem. Następnie utworzyli Radę Rewolucyjnych Dowódców, na czele której stanął gen. Muhammad Nadżib (Nagib w wymowie egipskiej), związany z organizacją od bardzo krótkiego czasu. Przywódcy przewrotu zgodzili się przekazać mu formalne kierownictwo państwem, gdyż sami byli ludźmi młodymi, bez najwyższych stopni wojskowych. Faktycznie radą kierował jednak Naser. Konstytucja egipska została zawieszona.

Dalsze przemiany w Egipcie w latach 1952–1953 Wolni Oficerowie wytypowali jako kandydata na premiera Alego Mahera, który przedstawił Farukowi I żądania usunięcia z wojska oficerów o poglądach monarchistycznych oraz potwierdzenia gen. Nagiba na stanowisku głównodowodzącego. Król zgodził się. Zwycięscy wojskowi rozważali egzekucję obalonego władcy, jednak ostatecznie postanowili zmusić go do abdykacji na rzecz sześciomiesięcznego syna Fuada. Faruk I opuścił Egipt 26 lipca 1952, a w imieniu nieletniego władcy od sierpnia 1952 krajem kierowała Rada Regencyjna. W tym samym czasie Wolni Oficerowie wprowadzili lojalnych wobec siebie ludzi do wojska i policji, usuwając z nich ludzi związanych z dworem lub ze Stowarzyszeniem Braci Muzułmanów. Policję polityczną rozwiązali w ogóle. W instytucjach rządowych pracę rozpoczęli komisarze Rady Rewolucyjnych Dowódców, pozbawieni doświadczeń administracyjnych. Związani z rewolucją oficerowie stali się nową klasą polityczną.

Pod koniec sierpnia Rada Rewolucyjnych Dowódców postanowiła całkowicie zlikwidować starsze egipskie partie polityczne, uznając, że blokują one wprowadzanie programu reform. Nocą z 5 na 6 września 64 polityków, w tym trzech byłych premierów, zostało aresztowanych. Po tym wydarzeniu premier Maher, już wcześniej niezgadzający się z Wolnymi Oficerami w sprawie projektowanej reformy rolnej, ustąpił z urzędu, na którym zastąpił go gen. Nagib.

Reforma rolna Dzień po zmianie premiera, 8 września 1952, rząd ogłosił wdrożenie reformy rolnej pod hasłem "ziemia dla fellahów", nawiązującym do komunistycznego hasła "ziemia dla chłopów". Reforma zezwalała na posiadanie przez jedną osobę co najwyżej 200 feddanów (ok. 80 ha) ziemi. Pozostałe grunta były przekazywane najuboższym chłopom, posiadającym wcześniej mniej niż 5 feddanów ziemi, państwo wypłacało byłym właścicielom odszkodowania. Reforma rolna objęła majątki najzamożniejszych właścicieli ziemskich oraz dobra rodziny królewskiej, likwidując ziemiaństwo jako gracza na arenie politycznej. W rezultacie reformy rozdzielono 1 mln feddanów, 15% egipskich gruntów rolnych. Chłopi otrzymujący ziemię na mocy postanowień reformy musieli przyłączyć się do wspieranych przez państwo spółdzielni. Otrzymywały one darmowo ziarna i nawozy, mogły ubiegać się o tanie kredyty. Rozdzielanej ziemi nie wystarczyło jednak dla wszystkich i nadal istniały rodziny, które nie miały ziemi w ogóle lub dysponowały majątkiem niewystarczającym do utrzymania się. Problem ten z biegiem lat pogłębił się jeszcze wobec wzrostu liczby ludności. Największe korzyści z reformy wyciągnęli posiadacze średnich gospodarstw, którzy zajęli miejsce elity wiejskiej w zastępstwie zdeklasowanych wielkich posiadaczy.

Zmiany w strukturze gospodarczej Rada Rewolucyjnych Dowódców nie zdecydowała się na całkowitą nacjonalizację gospodarki, postanowiła jednak wzmocnić kontrolę nad sektorem prywatnym. W grudniu 1952 utworzona została Stała Rada Produkcji Narodowej, przekształcona następnie w Naczelną Radę Planowania, zaś w lutym roku następnego w Stałą Radę Służb Publicznych. Bez spodziewanych sukcesów rząd wspierał inwestycje w przemyśle, obniżał cła na maszyny i surowce, promował eksport i ograniczał import wyrobów gotowych. Rola państwa w gospodarce sukcesywnie wzrastała i stała się wiodąca po 1956.

Odejście od systemu wielopartyjnego Równocześnie z dekretem o reformie rolnej rządzący Egiptem wydali analogiczne rozporządzenie ograniczające działalność partii politycznych. 10 grudnia 1952 Rada Rewolucyjnych Dowódców anulowała konstytucję i określiła swoje postanowienia jako najważniejsze źródła prawa. 16 stycznia 1953 wszystkie partie polityczne zostały rozwiązane. Ich funkcje miała przejąć jedyna legalna partia Front Wyzwolenia, z Naserem jako sekretarzem generalnym. 10 lutego 1953 taki stan rzeczy potwierdziła tymczasowa konstytucja. Zapowiadano w niej, że system parlamentarny zostanie przywrócony dopiero po trzyletnim okresie przejściowym.

Walka z ugrupowaniami skrajnymi Zwalczanie komunistów Wśród egipskich komunistów przewrót z lipca 1952 wzbudził kontrowersje. Zdawano sobie sprawę z negatywnego stosunku Moskwy do Wolnych Oficerów, równocześnie jednak utrzymywano wzajemne kontakty, a działacze komunistyczni uwięzieni za rządów partii Wafd zostali zwolnieni z więzień. Legalną działalność mogła podjąć radykalnie lewicowa Partia Demokratyczna na czele z Fathi ar-Ramlim. Jednak już w sierpniu 1952 wojsko stłumiło strajk w fabryce tekstylnej w Kafr ad-Dawar, w czasie pacyfikacji padło ośmiu zabitych. Strajkujący zostali poddani represjom, a dwóch przywódców sąd wojskowy skazał na karę śmierci. W końcu tego samego roku działacze komunistyczny ponownie trafili do aresztów, zaś w lipcu 1953 zostali osądzeni przed specjalnym trybunałem. Z publiczną krytyką komunistów regularnie występował Naser, oskarżając ich m.in. o torpedowanie porozumienia z Wielką Brytanią. Represje wobec skrajnej lewicy wywołały sprzeciw części wojskowych, zwłaszcza oficerów kawalerii i artylerii. Rząd aresztował wówczas ok. 35 osób, zaś sympatyzujący z komunistami Jusuf Siddik został wykluczony z Rady Rewolucyjnych Dowódców.