Na terenie diecezji lubelsko-chełmskiej w 2019 funkcjonowały 53 świątynieLiczba wynikająca z podliczenia świątyń w poszczególnych dekanatach., z czego dwadzieścia pięć to obiekty zabytkowe. Najstarszą cerkwią należącą do diecezji (jak również najstarszą świątynią we władaniu Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego) jest cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Szczebrzeszynie, wzniesiona w XVI w.M. Bołtryk, Cerkiew w Szczebrzeszynie wraca do Cerkwi, „Przegląd Prawosławny”, nr 3 (249), marzec 2006. Drugą co do wieku budowlą sakralną w diecezji lubelsko-chełmskiej jest natomiast katedralny sobór Przemienienia Pańskiego w Lublinie, wyświęcony w 1633. Spośród pozostałych zabytkowych cerkwi dziewięć to budowle wzniesione jako świątynie unickie w XVIII i XIX w. (do 1875), zaś trzynaście – cerkwie prawosławne zbudowane po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875, a przed wycofaniem się Rosjan z Królestwa Polskiego w 1915. Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie została wzniesiona jako prawosławna cerkiew wojskowa w latach 1846–1852.
Tło historyczne Brakuje dokładnych informacji o początkach budownictwa cerkiewnego na terytorium zajmowanym obecnie przez diecezję lubelsko-chełmską. W dokumentach i kronikach (latopisach) wymienione są tylko niektóre świątynie istniejące na ziemi chełmskiej i południowym Podlasiu w średniowieczu: cztery cerkwie wzniesione przez Daniela Halickiego w Chełmie, cerkiew św. Mikołaja w Hrubieszowie oraz monaster w Uhrusku. Według unickiego biskupa Jakuba Suszy pierwszymi cerkwiami na wskazanym obszarze były: sobór w Chełmie, wzniesiony w 1001, cerkiew św. Bazylego w Chełmie oraz cerkiew monasterska w Spasie. Żadna z tych świątyń nie zachowała sięW. Słobodian, Ukrajinśki cerkwy Chołmszczyny ta Pidlaszszja [w:] red. W. Borysenko, M. Łesiw, T. Kara-Wasyljewa, J. Hawryluk, W. Nazaruk, W. Serhijczuk, Chołmszczyna i Pidlaszszja. Istoriko-etnohraficzne doslidżennja, Rodowid, Kyjiw 1997, , ss.153–155..
Bardziej szczegółowe spisy cerkwi i służących w nich kapłanów prawosławnych pochodzą dopiero z XVI w., jednak większość wymienionych w nich świątyń z pewnością istniała już wcześniej. W XVI w. tylko na ziemi chełmskiej i w zachodniej części południowego Podlasia (bez obecnego powiatu bialskiego) odnotowano 176 prawosławnych obiektów sakralnychI. Kryp'jakewycz, R. Kryp'jakewycz, Materiały do istoriji cerkow Chołmszczyny i Pidlaszszja [w:] red. W. Borysenko, M. Łesiw, T. Kara-Wasyljewa, J. Hawryluk, W. Nazaruk, W. Serhijczuk, Chołmszczyna i Pidlaszszja. Istoriko-etnohraficzne doslidżennja, Rodowid, Kyjiw 1997, , s.134.. Również z tego okresu przetrwały jedynie pojedyncze obiekty, bardzo mało jest także źródeł ikonograficznych dotyczących cerkwi nieistniejących.
Według prowadzonych w dwudziestoleciu międzywojennym badań Iwana Kryp'jakewycza, zweryfikowanych i uzupełnionych w 1943 przez arcybiskupa chełmskiego i podlaskiego Hilariona i Semena Lubarskiego, łącznie na obszarze Chełmszczyzny i południowego Podlasia cerkwie istniały w 460 miejscowościach. Ponieważ w niektórych z nich na przestrzeni dziejów działało kilka świątyń, pełny wykaz historycznych cerkwi w obu regionach do 1943 zawiera 507 pozycjiI. Kryp'jakewycz, R. Kryp'jakewycz, Materiały do istoriji cerkow Chołmszczyny i Pidlaszszja [w:] red. W. Borysenko, M. Łesiw, T. Kara-Wasyljewa, J. Hawryluk, W. Nazaruk, W. Serhijczuk, Chołmszczyna i Pidlaszszja. Istoriko-etnohraficzne doslidżennja, Rodowid, Kyjiw 1997, , s.135..
Zdecydowana większość prawosławnych świątyń funkcjonujących na wskazanym terytorium w różnych okresach została zniszczona lub przekształcona w kościoły rzymskokatolickieI. Kryp'jakewycz, R. Kryp'jakewycz, Materiały do istoriji cerkow Chołmszczyny i Pidlaszszja [w:] red. W. Borysenko, M. Łesiw, T. Kara-Wasyljewa, J. Hawryluk, W. Nazaruk, W. Serhijczuk, Chołmszczyna i Pidlaszszja. Istoriko-etnohraficzne doslidżennja, Rodowid, Kyjiw 1997, , s.136..
Cerkwie czynne