Kościół św. Andrzeja Apostoła w Broku – rzymskokatolicki kościół parafialny z XVI wieku. Mieści się w Broku przy Placu Kościelnym. Należy do dekanatu Ostrów Mazowiecka -– Chrystusa Dobrego Pasterza. Był kilkakrotnie restaurowany; w jego architekturze i wyposażeniu obecne są elementy gotyckie, renesansowe, barokowe i późniejsze.
Historia Pierwszy kościół w Broku powstał prawdopodobnie w XI wieku, później wznoszono kolejne drewniane. Parafia św. Andrzeja Apostoła w Broku powstała w XIII wieku. Fundacja kościelna jest poświadczona w 1239.
Budowę kościoła w stylu późnogotycko-renesansowym rozpoczęto z inicjatywy Samuela Maciejowskiego, biskupa płockiego w latach 1542–1545. Świątynię budowano od 1544. Ukończono w 1560 za rządów bp. Andrzeja Noskowskiego. Projekt kościoła Jerzy Chyczewski przypisał Janowi Baptyście Wenecjaninowi. Konsekracja kościoła odbyła się w 1560 lub 1569. Został ufundowany jako dobro materialne biskupów płockich wraz z ich letnią rezydencją w brokowskim zamku.
Kaplicę północną dobudował przed 1612 Jakub Odrzywołek Kapusta, miejscowy proboszcz. Południową kaplicę i kruchtę zachodnią postawiono w II połowie XIX wieku w stylu neogotyckim.
Kościół w Broku zalicza się do tzw. grupy pułtuskiej, wyodrębnionej przez Władysława Tatarkiewicza, czyli grupy kościołów o podobnych założeniach architektonicznych (kolegiata w Pułtusku, kościoły w Chruślinie, Cieksynie i Brochowie, nieistniejący kościół św. Jerzego w Warszawie, kaplica Pięciu Ran Chrystusa przy kościele św. Jana Chrzciciela we Włocławku, kościoły w Sobocie i Głogowcu, kolegiata św. Bartłomieja w Płocku) zaprojektowanych przez Jana Baptystę Wenecjanina i wykonanych przez jego warsztat.
Świątynia była restaurowana w 1620 z inicjatywy proboszcza Jakuba Odrzywołka Kapusty, następnie w 1744 po zniszczeniach z okresu wojny północnej (nałożono nowe tynki, wykonano opaski i gzymsy, a także wymurowano chór), w 1820 oraz w 1945 po niewielkich uszkodzeniach z okresu II wojny światowej.
Kościół został wpisany do rejestru zabytków (nr rej. A-385 z 25 stycznia 1958).
W latach 1969–1971 podczas prac remontowych odkryto szczątki renesansowej polichromii. Konserwowano ją do 1977. Dalsze prace konserwatorskie i remontowe były prowadzone między 1992 a 2002. Położono marmurową posadzkę, wykonano ławki i konfesjonały, zakonserwowano freski z XVI wieku, wymalowano ściany kościoła i kaplice boczne, zawieszono nowe żyrandole oraz zainstalowano ogrzewanie. W 1997 dach pokryto miedzianą blachą.
W 2003 parafia św. Andrzeja Apostoła w Broku została laureatem konkursu Generalnego konserwatora zabytków „Zabytek zadbany”.
Kościół w Broku poza niewielkimi zmianami przetrwał w stanie niezmienionym. To pierwszy przykład architektury renesansowej na północnym Mazowszu. Polichromie w kościele, ilustrujące odnowienie Przymierza Boga z człowiekiem, są jednym z ważniejszych przykładów monumentalnego XVI-wiecznego malarstwa ściennego na Mazowszu i mają charakter dydaktyczny. Przedstawiają postacie ubrane w ówczesne stroje, w scenach z codziennego życia, są więc świadectwem XVI-wiecznej kultury i poświadczeniem znaczenia Broku, który był wówczas rozwiniętą osadą targową.
Architektura Kościół jest murowany, z cegły, wewnątrz otynkowany, z dwiema bocznymi kaplicami. Bryła orientowanego kościoła jest gotycka. Szczyt oraz nawa z prezbiterium i sklepieniem są renesansowe.
Prezbiterium jest tej samej szerokości co prostokątna nawa o sklepieniu kolebkowym, ale jest nieco krótsze i zakończone półkolistą apsydą. Przy apsydzie, od strony północnej, znajduje się mała zakrystia. Wewnątrz ściany nawy oraz prezbiterium ozdobione są wysokimi arkadami, w których od strony południowej znajdują się wąskie okna. Okna w południowych wnękach są osadzone w otworach zamkniętych półkoliście, osadzone są w tynkowanych obramowaniach. W nawie i prezbiterium okna są osadzone w otworach okrągłych. Nasada sklepienia to dekoracyjna siatka sztukatorska z motywem liści połączonych listwami. Z prezbiterium do zakrystii przechodzi się przez półkoliście zamknięty portal. Sklepienie kaplic i zakrystii jest kolebkowo-krzyżowe. Chór muzyczny stojący na trzech półkoliście zamkniętych arkadach pochodzi z XVIII wieku.
Bryłę kościoła otaczają dwuuskokowe skarpy. Uskokowe są szczyty nawy i prezbiterium. Ściany zewnętrzne kościoła zakończone są fryzami z ozdobnie ułożonych cegieł. Okna mają z zewnątrz szerokie profilowane obramowania. Dach nad prezbiterium i nawą jest dwuspadowy, z wieżyczką na sygnaturkę. Podłużną apsydę nakrywa kopuła.
Kościół jest otoczony murem z kamienia.
Wnętrze W kościele są trzy ołtarze: ołtarz główny św. Andrzeja Apostoła, prawy ołtarz boczny Matki Boskiej Różańcowej oraz lewy ołtarz boczny św. Anny.
Drewniany ołtarz główny w stylu barokowym pochodzi z 1742. W środkowym polu znajduje się obraz Chrystusa Ukrzyżowanego z XVIII wieku, po jego dwóch bokach stoją figury św. Jana Nepomucena oraz św. Jana Kantego. Pod obrazem Chrystusa znajduje się późniejszy obraz przedstawiający Matkę Boską Częstochowską z Dzieciątkiem, zamontowany tu przynajmniej od 1913. W wyższej części ołtarza zobaczyć można św. Andrzeja pośród obłoków oraz oko opatrzności w promienistej glorii. Ołtarz ma wysokość 7 m. Na rzeźbionym, a wewnątrz złoconym tabernakulum leży baranek. Na ołtarz pada światło z okrągłego okna z XX wieku z witrażem przedstawiającym patrona kościoła.
Ołtarz boczny św. Anny zawiera obraz namalowany w roku 1898 przez Ignacego Stelmaskiego przedstawiający św. Annę nauczającą Maryję. Ołtarz o wysokości 5 m pochodzi z II połowy XVIII wieku. Jest zwieńczony Gołębicą wśród obłoków.
W kaplicy św. Anny znajduje się barokowa marmurowa płyta nagrobna z zarysem postaci kobiecej, pierwotnie umieszczona na zewnątrz kościoła. Fragment herbu na płycie przedstawia herb Korab rodziny Piecznowskich. Na płycie jest wklęsły napis po łacinie: Szlachetna Elżbieta z Drężewa Radzimińska, córka szlachetnego Marcjana Radzimińskiego, żona szlachetnego Łukasza Pieczniowskiego, kapitana brokowskiego, zmarła 12 października 1611 roku, przeżyła 38 lat. Niech spoczywa w spokoju, prosi o modlitwę. W kaplicy znajdują się również tablice. Barokowa tablica z czarnego marmuru jest poświęcona pamięci Jakuba Odrzywołka Kapusty i opatrzona wklęsłym łacińskim napisem: Jakub Odrzywołka Kapusta, proboszcz brokowski, magister sztuk, fundator tej tablicy, zmarł 25 stycznia 1670 roku. Niech spoczywa w spokoju, prosi o modlitwę. Druga ośmiokątna tablica z marmuru trafiła do kaplicy na początku XX wieku. Wcześniej zdobiła bramę zamku biskupiego w Broku. Wyryto na niej inskrypcję: Gdybyś wcześniej stanął przed tą bramą, wśród tlących się jeszcze popiołów, widziałbyś ten pałac, miasto i wioski. Lecz to, co obrócił w popiół szwedzki lew wielki, to wszystko odbudował, nakrył i ochronił biskup płocki Ludwik Załuski, który własnym nakładem i kosztem ten pałac odbudował i przywrócił cały urząd biskupi. Niech Bóg obdarzy go na ziemi długim życiem, w niebie szczęściem wiecznym. To życzenie pochodzi zwłaszcza od chorego następcy. W roku Pańskim 1716, dnia miesiąca l lipca. Tablica, umieszczona na głównym wejściem do zamku, upamiętniała jego renowację dokonaną przez bp. Ludwika Bartłomieja Załuskiego po zniszczeniach budynku w czasie wojny północnej.
Barokowy ołtarz Matki Boskiej Różańcowej o wysokości 6 m wykonano w 1744. Nastawa ołtarza przedstawia Drzewo Jessego – postać leżącego proroka oraz rzeźbione kielichy kwiatów, które pną się ku górze. W kwiatach tkwią rzeźbione głowy przodków Chrystusa. W zwieńczeniu ołtarza znajduje się figurka Jezusa jako Dzieciątka w glorii. Zawieszono tu XVIII-wieczny olejny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem.
Zachowane polichromie odkryte w roku 1969 podczas prac remontowych, stanowiące jedynie część dawnego wystroju wnętrza świątyni, która pierwotnie cała była pokryta malowidłami, przedstawiają postaci ze Starego Testamentu, m.in. Mojżesza, Aarona, Jozuego, Samsona, Samuela, Saula, Dawida i Salomona, jak również prostych ludzi: rybaków, zakonników, kobiety. W centralnej części fryzu arkadowego u nasady sklepienia prezbiterium znajduje się postać Chrystusa Salvatora Mundi. Wyróżnia się listwowo-ramowa sztukatorska dekoracja sklepienia (koła łączone rombami wypełnione malowanymi rozetami kwiatowymi – połączenie tradycji późnogotyckich z renesansowymi wpływami z północy Włoch).
Chrzcielnica, która ma kształt kielicha i jest polichromowana, w stylu gotyckim, wysoka na 2,1 m, oznaczona jest datą 1682. W 1998 odtworzono zwieńczenie chrzcielnicy ze sceną chrztu Chrystusa w Jordanie. Miedziany kociołek na wodę datowany jest na koniec XVII wieku.
Drewniana nieużywana już polichromowana ambona znajduje się obok ołtarza bocznego po lewej stronie.
Przy ścianie bocznego wejścia do kościoła wisi XVI-wieczna renesansowa płyta nagrobna z piaskowca z postacią kobiety w długich szatach. Po obu stronach jej głowy umieszczono kartusze herbowe. Do lat 70. XX wieku płyta znajdowała się na zewnątrz kościoła. Jest niemal nieczytelna.
W 2000 kościół został w całości pomalowany. W 2002 na ścianach zawieszono obrazy m.in. ilustrujące cztery części tajemnic różańcowych oraz tryptyk z wizerunkiem Jezusa Miłosiernego, św. Faustyny oraz św. Alberta. Organy wykonane przez warszawskiego organmistrza Adolfa Homana w 1907 wyremontowano w 2004 i 2018.
W 1998 w kruchcie kościoła umieszczono tablicę upamiętniającą żołnierzy Armii Krajowej z II Ośrodka Brok (Obwód „Opocznik” Ostrów Mazowiecka) walczących w latach 1939–1956, zaś w 2013 tablicę upamiętniającą walki w okolicy w czasie powstania styczniowego.
Galeria
Przypisy
Linki zewnętrzne Kościół św. Andrzeja Apostoła fotopolska.eu
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie) Kategoria:Architektura gotyku w województwie mazowieckim Kategoria:Architektura renesansowa w województwie mazowieckim Kategoria:Kościoły w diecezji łomżyńskiej Kościół św. Andrzeja Apostoła Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła Kategoria:Zabytki nieruchome w Broku Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie ostrowskim (województwo mazowieckie) kategoria:Historia Broku