Karczma wawerska, także austeria wawerska – zabytkowy budynek znajdujący się w dzielnicy Wawer w Warszawie. Został wybudowany na początku lat 20. XIX w.. Obecnie mieści się w nim hotel Zajazd Napoleoński.
Zajazd-karczma w tym miejscu mógł powstać już nawet pod koniec XV lub w połowie XVI wieku. Najstarszy dokument, w którym jest wymieniona karczma Wawer, pochodzi jednak z 1727 roku. Była to najprawdopodobniej budowla drewniana.
Karczma zlokalizowana na skrzyżowaniu ważnych dróg komunikacyjnych, była świadkiem wielu historycznych wydarzeń, z których na czoło wysuwają się pierwsza i druga bitwa pod Wawrem powstania listopadowego. Była też miejscem zbierania się posłów. Najbardziej znana jest jednak z nieudokumentowanych informacji, według których zatrzymał się w niej w 1812 roku Napoleon podczas marszu na Moskwę.
Karczma dała też nazwę powstałej później przy niej kolonii Wawer (obecnie część dzielnicy Wawer).
Opis zabudowań Karczma-zajazd w Wawrze to murowany, parterowy budynek.
Jego zasadnicza bryła nie zmieniła się od zbudowania murowanej karczmy w pierwszej połowie XIX wieku. W połowie wieku, już po rozbudowie, w austerii znajdowały się izba szynkowa, 5 pokoików gościnnych, w tym 2 w dobudówce łączącej budynek zajazdu (oberżę) ze stajnią. Oprócz tego w austerii znajdowały się korytarz, skład wódek, kuchnia z kuchnią angielską o 2 fajerkach, 2 blatach i kotle do wody, w jej podłodze drzwi do piwnicy, na podwórzu drwalnia. W pomieszczeniach podłoga z desek półtorówek, jedno lub dwa okna dubeltowe z okuciem (w kuchni bez okucia), w szynku oraz każdym lub prawie każdym pokoiku gościnnym oraz w składzie piec, komin w szynku z szabaśnikiem szybrem.
Na zewnątrz austerii poczwórne okiennice, od strony Warszawy wystawka. Dom był kryty dachówką, nad 3 pokoikami gościnnymi pokryty blachą, korytarz przechodni do stajni gontem, z rynną.
Z austerią połączona był stajnia zajezdna z dwiema podwójnymi bramami i 6 żłobami, oknami oszklonymi bez okucia, kryta gontami.
Niedaleko austerii znajdowała się garkuchnia dla furmanów i uboższej klienteli, między nimi płot, od frontu i garkuchni bariery przed budynkiem, od strony Warszawy pompa z ocembrowaniem.
Przed całą oberżą był położony nowy bruk.
Do austerii należało też pole orne.
Położenie i otoczenie karczmy thumb|Ulica Płowiecka – karczma i krzyż powstańczy. Karczma znajduje się na ulicy Płowieckiej 83, tuż jej przy skrzyżowaniu z Traktem Lubelskim. W przeszłości był to zbieg traktów biegnących z Brześcia i Wilna (obecnie Płowiecka) oraz południa Polski i Lublina (Trakt Lubelski) do Warszawy.
Obok karczmy został postawiony w 1919 roku krzyż powstańczy (a pod nim granitowy kamień), upamiętniający poległych żołnierzy pierwszej i drugiej bitwy pod Wawrem powstania listopadowego.
Pochodzenie nazwy karczma Wawer Pochodzenie nazwy Wawer jest nieznane. Może ona wywodzić się na przykład od: nazwiska pierwszego właściciela lub imienia dzierżawcy, nazwy ludowej chabra (wawer) porastającego licznie teren, nazwy terenu pochodzącej od rośliny. „Wawer” jest bowiem zniekształconą formą słowa chabero (chwast, badyle). Jeszcze nawet w XIX wieku używano nazwy „Wawry”, „Wawr” w odniesieniu do osady która wyrosła przy zajeździe, czyli Wawra. Nazwa karczmy dała nazwę późniejszej kolonii Wawer (obecnie część dzielnicy Warszawa-Wawer).
Historia Karczma stara Pierwsze wzmianki o karczmie Wawer i jej zniknięcie Zajazd-karczma w tym miejscu mógł powstać nawet już pod koniec XV lub w połowie XVI wieku, podobno jest wspominana w źródłach z czasów potopu szwedzkiego i bitwy pod Warszawą. Również Poliński pisze, że według kronik z tego okresu w olbrzymim borze wawerskim była karczma. Jednak najstarszy dokument pochodzi z 1727 roku. Są to akta nabycia dóbr Zastowa z przyległościami przez Elżbietę z Lubomirskich Sieniawską:
W ten sposób karczma na ponad dwieście lat trafiła do klucza Dóbr Wilanowskich.
W dokumencie tym po raz pierwszy pojawia się nazwa Wawer. Kolonia Wawer powstała dopiero w 1838, natomiast gmina Wawer w 1866 roku.
Była to najprawdopodobniej budowla drewniana.
Karczma Wawerska była miejscem zbierania się posłów. Było to możliwe dzięki temu, że po Unii Lubelskiej z 1569 roku kiedy to sejmy stałe naznaczono w Warszawie Praga stała się punktem zbiorczym posłów ziemskich litewskich. Według Polińskiego w karczmie odbywały się narady, dokonywano kontraktów.
Karczma przy zbiegu traktu brzeskiego i drogi do Lublina zaznaczona jest na mapach Karola de Perthéesa z 1783 roku i Serrieuriera z 1794 roku, nie ma jej już jednak na mapie rozgraniczenia dóbr skarbowych Gocławia od dóbr prywatnych Zastowa z 1800 r. i na mapie Davida Gilly’ego z 1803 r. Być może została spalona podczas insurekcji kościuszkowskiej, mogła też upaść po III rozbiorze Polski, kiedy to Wawer przecięła szczelnie zamknięta granica pomiędzy Prusami i Austrią i pobliskie ważne drogi utraciły znaczenie. Bardzo możliwe, że karczma ta znajdowała się dokładnie w tym samym miejscu skrzyżowania ważnych szlaków komunikacyjnych, co późniejsza.
Ponowne pojawienie się i pożar Krótka notatka na temat jakiejś karczmy pojawia się ponownie w inwentarzu folwarku zastowskiego z 1803 roku:
Lakoniczność informacji w porównaniu do innych danych sugeruje jednak, że karczma (nie wiadomo czy ocalała czy też odbudowana) utraciła swoje znaczenie.
W późniejszym dokumencie „Opisanie ekonomiczne folwarku zastowskiego” obejmującym lata 1806–1814 pojawia się nazwisko dzierżawcy (Józef Gortatowski lub Garlitowski) oraz pewne szczegóły na temat jego rodziny i służby.
Część ogólnodostępnych źródeł powtarza informację, że drewniany budynek karczmy (austerii) wawerskiej został wybudowany w latach 1804–1806 i przyjmuje taką datę jej powstania.
Granica przecinająca Wawer znikła w 1809 roku, wkrótce po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, co poprawiło sytuację karczmy.
Według nieudokumentowanych informacji w karczmie zatrzymał się w 1812 roku Napoleon podczas marszu na Moskwę.
W trakcie kampanii karczma spłonęła, być może w związku z klęską armii napoleońskiej 1812 roku. W 1823 roku na terenie karczmy stał tylko podpiwniczony barak z bali, bez komina i pieca, z dwoma oknami.
Karczma zbudowana na nowo, murowana W 1823 roku opracowano instrukcję, zgodnie z którą zajazdy między innymi musiały być murowane i pokryte dachówką lub blachą oraz składać się z dwóch odrębnych budynków – domu zajezdnego i stajni.
Taki też był nowo wybudowany przez Zarząd Dóbr Wilanowa zajazd (według niektórych źródeł w latach 1823–1825 lub w 1823 roku), tym razem murowany, którego zasadnicza bryła zachowała się do dziś.
Wkrótce zajazd zwany już austerią znalazł się na obszarze działań zarówno pierwszej, jak i drugiej bitwy pod Wawrem powstania listopadowego w 1831 roku. W lutym i marcu w austerii miały wtedy siedziby operacyjne kolejno sztaby generała Szembeka i generała Prądzyńskiego. A według tradycji starych mieszkańców również kwatera sztabu Naczelnego Wodza gen. Jana Skrzyneckiego. Taka informacja podana jest też w podpisie pod fotografią austerii jednego z cytowanych artykułów. Miało to mieć miejsce podczas drugiej bitwy wawerskiej (czyli 31 marca), a dokładnie między tą bitwą a bitwą pod Dębem Wielkim. Potem już do końca marca mieściły się w niej sztaby rosyjskie.
Ponieważ wojska rosyjskie wykorzystały drewniane elementy z okolicznych osad (w tym zabudowań austerii) jako materiał opałowy, zajazd musiał zostać odbudowany (1832-35). Ponieważ po powstaniu zwiększył się ruch na szosie brzeskiej, budynek zajazdu rozbudowano. W 1837 roku dzierżawca propinacji zastowskiej (w tym karczmy) Franciszek Zurkowski przy pomocy środków Administracji Wilanowskiej połączył też budynek ze stajnią w jedną całość dobudówką.
W 1838 roku Administracja Dóbr Wilanowskich założyła osiedle, nadając mu nazwę taką samą jak karczma, czyli Wawer. Jego mieszkańcy w jakimś stopniu utrzymywali się z obsługi podróżnych i pracy w austerii.
W 1843 roku zostaje wydana Topograficzna Karta Królestwa Polskiego (z datą 1839), na której jest zaznaczona „Karczma Wawer”.
W latach 1848–1867 kolejny dzierżawca propinacji zastowskiej, Teofil Pancer, wybudował duży dom mieszkalny, kuźnię, założył destylarnię wódek i pokrył nawierzchnię przed budynkiem nowym brukiem.
W 1866 administracja carska powołała nową gminę Wawer, a z nią sąd gminny ulokowany w nieistniejącym obecnie budynku zabudowań karczmy.
Potem było jeszcze dwóch dzierżawców propinacji zastowskiej, a od 1868 roku dzierżawcami propinacji, a następnie tylko austerii została rodzina Morantowiczów. Jej kolejny potomek, Konstanty Morantowicz, po I wojnie światowej wykupił budynek karczmy, szynk wydzierżawił Szymonowi Walczakowi, izby gościnne zamienił na mieszkania czynszowe a stajnię przerobił na magazyn. Szynk wtedy zamienił się w restaurację nastawioną na obsługę licznych letników i niedzielnych wycieczkowiczów z Warszawy. Wisiał tam wtedy szyld:
Powodem tych zmian było poderwanie bytu zajazdu w wyniku uruchomienia w 1877 roku Kolei Nadwiślańskiej i zbudowania kolejki wąskotorowej od mostu Kierbedzia przez Wawer ostatecznie aż do Karczewa oraz przeobrażenia społeczno-ekonomiczne po odzyskaniu niepodległości.
W okresie międzywojennym planowano też ulokować na terenie austerii zarząd gminy Wawer, salę widowiskowo-zebraniową, muzeum pamiątek powstańczych. Towarzystwo Przyjaciół Grochowa starało się o uznanie zabytkowego charakteru budynku. Wojskowe Biuro Historyczne zgodziło się, że w karczmie przebywał Szembek i według wszelkiego prawdopodobieństwa Skrzynecki oraz że uznanie karczmy za zabytek jest nader wskazane.
Podczas okupacji hitlerowskiej udało się te plany częściowo zrealizować – powstało tutaj konspiracyjne Muzeum Wawerskie, w którym zgromadzono różne pamiątki, zwłaszcza z okresu powstań listopadowego i styczniowego. Pod koniec II wojny światowej, gdy późnym latem 1944 roku zbliżyła się linia frontu, budynek został ograbiony, potem nawet zginęły lub uległy zniszczeniu ukryte wcześniej eksponaty.
thumb|Austeria wawerska obecnie Po wojnie budynek austerii przez dziesięciolecia był wykorzystywany na mieszkania kwaterunkowe, ulegając zagrzybieniu i zawilgoceniu, przynajmniej przez jakiś czas był też dodatkowo zlokalizowany w nim sklepik spożywczy. Stajnia natomiast stała się w końcu ruiną, nawet pomimo tego że właścicielka zajazdu z rodziny Morantowiczów odnajmowała ją przez jakiś czas na odlewnię żeliwa.
W 1965 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków.
W 1976 roku Urząd Dzielnicowy Praga-Południe podjął decyzję o wykwaterowaniu lokatorów w celu przeprowadzenia remontu. Generalny remont, a właściwie odbudowę przeprowadziła w latach 1980–1984 rodzina Walczyków (dzierżawiąca od 1981 roku zajazd od Skarbu Państwa), przekształcając dawną austerię w motel „Zajazd Napoleoński”.
Zobacz też Krzyż Powstańczy w Wawrze Murowanka (szkoła w Wawrze) Pomnik Józefa Piłsudskiego w Wawrze Zakole Wawerskie
Przypisy
Linki zewnętrzne Zajazd Napoleoński
Kategoria:Architektura klasycystyczna w Warszawie Kategoria:Wawer (osiedle) Kategoria:Zabytki nieruchome w Warszawie Kategoria:Hotele i budynki zakwaterowania turystycznego w Warszawie