Starożytność W okolicach Chaszm al-Kirba we wschodnim Sudanie odkryto stanowisko kultury olduwajskiej, najstarszej kultury paleolitu. Później Sudan był jednym z terenów zajmowanych przez kulturę aszelską, kulturę mustiersko – lewaluaską, by z czasem wytworzyć odrębne kultury o charakterze miejscowym. Pierwszą ważną kulturą rolniczą Sudanu była tzw. kultura Grupy A w Nubii Dolnej, sięgająca ok. 3200 p.n.e. Znajdowała się ona pod bardzo silnym wpływem Egiptu i upadła w okresie I dynastii przede wszystkim z powodu wysuszenia klimatu. Ok. 2400 p.n.e. w Nubii Dolnej pojawia się kultura Grupy C, a w Nubii Górnej spokrewniona z nią kultura Kerma. Ludność Grupy C w znacznie większym stopniu niż ludność Grupy A polega na hodowli, a nie rolnictwie, podobnie jednak jak ona utrzymuje żywe kontakty z Egiptem. W okresie egipskiego Średniego Państwa (ok. 2133–ok. 1786 p.n.e.) terytorium Grupy C zostaje zajęte przez Egipt, co jednak nie przerywa jej rozwoju. Egipcjanie wycofują się z Dolnej Nubii około 1650 p.n.e., a kiedy ponownie zajmują ją ok. 1550 p.n.e. kultura Grupy C znajduje się już w fazie schyłkowej i podlega penetracji ludności kultury Kerma i Pan-Grave. Jak na to wskazują zarówno zabytki archeologiczne, w szczególności zaś nekropolia w Kermie, jak i zapiski w źródłach egipskich, ludność kultury Kerma była zorganizowana w potężne państwo, zdolne do rywalizacji z Egiptem. Szczyt potęgi Kermy przypada na okres osłabienia Egiptu w okresie rządów Hyksosów, kiedy jej władcy przejęli fortece egipskie w Nubii Dolnej i podporządkowali sobie lokalnych władców Grupy C.

Kiedy Egipt odrodził się za panowania XVIII dynastii rozpoczął on podbój całej Nubii i ok. 1450 p.n.e. królestwo Kermy upadło. W okresie egipskiego Średniego Państwa i Drugiego okresu przejściowego (ok. 1786–ok. 1567 p.n.e.) w Nubii występuje także ludność tzw. kultury Pan-Grave, charakteryzująca się silnymi cechami negroidalnymi. Tych koczowników powszechnie identyfikuje się ze znanymi z przekazów egipskich Medżajami, którzy w okresie XII i XIII dynastii starali się zawładnąć Dolną Nubią i Górnym Egiptem, co im się prawdopodobnie częściowo udało. Egipska okupacja Nubii przynosi utratę przez nią własnej tożsamości kulturalnej. Prawdopodobnie ok. 1100 p.n.e. Nubię dotyka katastrofa ekologiczna w postaci znacznego obniżenia górnego poziomu terasy zalewowej Nilu, co powoduje że wysoko położone brzegi w Nubii Dolnej stają się niemożliwe do nawadniania przy pomocy dotychczas używanych technik. W rezultacie Nubia Dolna dramatycznie wyludnia się i pozostają w niej jedynie koczownicy. Niedługo potem kończy się egipska okupacja Nubii i około połowy IX w. p.n.e. na jej terenie powstaje państwo Kusz ze stolicą w Napacie. Szczyt potęgi Kusz osiąga w okresie od połowy VIII do połowy VII w. p.n.e., kiedy jego władcy panują także w Egipcie jako XXV dynastia. W IV w. p.n.e. stolica Kusz zostaje przeniesiona do Meroe w Nubii Górnej, gdzie były lepsze niż w Napacie warunki do kultywowania hodowli i rolnictwa. Meroe było także położone na skrzyżowaniu dróg handlowych i dzięki ożywionym kontaktom handlowym ze światem hellenistycznym i rzymskim do Kusz przenikają wpływy kulturalne cywilizacji śródziemnomorskiej. O ówczesnym rozwoju kulturalnym świadczy fakt, iż w II w. p.n.e. język meroicki zaczęto zapisywać rodzimym alfabetem.

Po krótkiej wojnie z Rzymem w latach 24 – 20 p.n.e. między oboma państwami zostaje ustanowiony trwały pokój. W I w n.e. w związku z wynalezieniem kieratu wodnego, umożliwiającego dostarczenie wody na większą wysokość ponad poziom rzeki, dochodzi do ponownego rozwoju rolnictwa w Nubii Dolnej. Okres pomiędzy I w. p.n.e. a II w n.e. uznawany jest za złoty wiek królestwa meroickiego. Ok. 320 roku Meroe zdobywają plemiona Nobadów i królestwo Kusz upada, prawdopodobnie wcześniej osłabione zbyt intensywnym użytkowaniem terenów do wypasu, nieekonomiczną gospodarką drewnem i zaniechaniem wymiany towarowej drogą nilową, co doprowadziło do izolacji Meroe od dróg handlowych.

Chrześcijańska Nubia Po upadku królestwa Kusz tereny Nubii zajęły plemiona rolniczych Nobadów i koczowniczych Blemiów, którzy najeżdżali terytorium rzymskiego Egiptu. W drugiej połowie V wieku Nobadzi wyparli Blemiów z Dolnej Nubii i w VI wieku Nubia była podzielona na trzy ich królestwa: Nobadię, sięgająca poza II kataraktę, Makurię, rozciągającą się po rejon między IV a V kataraktą, oraz Alodię, położoną między Nilem Błękitnym a rzeką Atbara i sięgającą granic Aksum. W VI wieku już wcześniej poddane wpływowi chrześcijaństwa królestwa Nubii oficjalnie nawracają się na tę religię pod wpływem misji bizantyńskich, przy czym zwycięża wśród nich obrządek monofizycki. Od arabskiego podboju Egiptu na północy pojawia się zagrożenie muzułmańskie, jednak po najeździe z lat 651/652 Arabowie zawierają z Makurią traktat, zwany baktTymowski, ss. 298, 301 – 302, 545 – 547, 549, będący właściwie „rodzajem paktu o nieagresji”, który „pozostaje zasadniczo w mocy przez całe następujące sześć wieków cywilizacji chrześcijańskiej w Nubii”Tymowski, s. 549.

Być może pod wpływem zagrożenia arabskiego w VII wieku dochodzi do zjednoczenia Makurii z Nobadią. Z końcem VIII wieku Nubia wkracza w okres największego rozkwitu, trwającego aż po XII w., co było spowodowane m.in. stałym wysokim poziomem wody Nilu, umożliwiającym intensywną gospodarkę rolną i łatwiejszą żeglugę przez katarakty nilowe. Jednocześnie wspólna płaszczyzna religijna Kościoła monofizyckiego z metropolią w Aleksandrii, obejmująca zjednoczone królestwo Nubii, Alodię i Etiopię sprzyja rozwojowi wspólnych kontaktów, przy czym Nubia utrzymuje je z całym kręgiem cywilizacji bizantyńskiej, co pomaga w rozwoju oryginalnej, miejscowej kultury. Ważnym czynnikiem w islamizacji Nubii było powstanie plemienia Banu al-Kanz, wywodzącego się z mieszaniny elementów arabskich, nubijskich i Bedża (arabska nazwa starożytnych Blemiów). Banu al-Kanz mówili po nubijsku, jednak ich noszący od roku 1007 dziedziczny tytuł Kanz ad-Daula wódz był pochodzenia arabskiego i wyznawali oni islam. Królowie nubijscy chcąc zapewnić sobie sojusz ze sprawującymi niemal niezależną władzę w Górnym Egipcie Banu al-Kanz doprowadzili do szeregu związków małżeńskich pomiędzy dwoma rodami, co jednak dawało Kanz ad-Daula prawo do dziedziczenia makuryckiego tronu.

W XIII wieku Nobadia stopniowo odrywa się od Makurii, a na jej terenie powstaje nowe państwo Do-tawo. Od roku 1276 Makurią wstrząsają walki o tron królewski, przy czym poszczególni pretendenci korzystają z pomocy sił mameluckich, co prowadzi do coraz większego uzależnienia od muzułmańskiego sąsiada. Kolejny pretendent do tronu, Barszanbu (1316 – 1317), przyjmuje islam i po zdobyciu z mamelucką pomocą Dongoli wprowadza go jako religię panującą. Tym samym chrześcijańskie królestwo Makurii upada, chociaż panowanie Barszambo nie trwa długo, ponieważ władzę w Makurii ostatecznie zagarniają biorący cały czas udział w tych walkach Banu al-Kanz. Ostatni dokument dotyczący Do-tawo pochodzi z 1484 roku, zaś ok. 1500 roku Alodia upada na skutek ataku Arabów Kawazma z północy i negroidalnych Fundż z południaTymowski, ss. 549 – 550, 562, 564 – 567, 873; ; .

Pierwsze państwa muzułmańskie Islamizacja Nubii była związana przede wszystkim z migracją koczowniczych plemion arabskich, które znajdowały w Sudanie lepsze warunki życia niż w Egipcie. Do nawrócenia się zwykłych ludzi doszło bez wątpienia poprzez ich włączenie do arabskich struktur plemiennych, tak jak w przypadku Banu al-Kanz. W XVI wieku na terenie Sudanu wykształciło się kilka grup ludności o odrębnym trybie życia i organizacji. Wzdłuż Nilu od Asuanu do Ad-Dabby mieszkali zislamizowani Nubijczycy, którzy jednak zachowali swój język i rolniczy tryb życia. Powyżej Ad-Dabby aż do zbiegu Nilu Białego i Błękitnego mieszkali Dżaaliin, zarabizowani Nubijczycy zajmujący się przede wszystkim rolnictwem. Na wschód i zachód od doliny Nilu koczowały najbliższe Arabom koczownicze plemiona Dżuhajna. W Darfurze i Kordofanie sąsiadowały one z koczownikami pochodzenia miejscowego. Na południu Sudanu pojawili się murzyńscy i „pogańscy” Azande oraz Niloci, reprezentowani przez takie ludy jak Szyllukowie, Nuerowie, Dinkowie i Anuk. Spośród nich jedynie Szyllukowie byli zjednoczeni pod rządami dynastii „boskich królów”. Po upadku chrześcijańskich królestw w Sudanie doszło do decentralizacji władzy, podzielonej pomiędzy wodzów plemiennych, w XVI wieku rozpoczęły się jednak procesy unifikacyjne. Należący do Dżuhajna Kawazma po podboju Alodii poczuli się jej spadkobiercami i od imienia swego wodza przyjęli nazwę Abdallab. W roku 1504 zostali oni jednak pokonani przez koczowniczych Fundż, których pochodzenie jest niejasne. W rezultacie tego zwycięstwa Fundż zajęli region Al-Dżaziry, położony pomiędzy Nilem Białym a Błękitnym, który stał się centrum ich sułtanatu ze stolicą w Sinnarze, zaś odepchnięci na północ Abdallab utworzyli zależne od Fundż państwo. W początku XVII wieku Fundż ostatecznie rozciągnęli swoją zwierzchność aż do granic osmańskiego Egiptu, tak samo jednak jak w przypadku Abdallab pozostawiając na tronie miejscowych władców jako wasali. W wieku XVI i XVII doszło do pogłębionej islamizacji terytorium podległego Fundż na skutek działalności świątobliwych fakihów i marabutów, przy czym dominująca stała się malikicka szkoła prawa. Wiek XVII był okresem rozkwitu Fundż, jednak już pod koniec tego stulecia zaczęło ono przeżywać wstrząsy wewnętrzne, które w roku 1720 doprowadziły do obalenia dotychczasowej dynastii. W drugiej połowie XVIII wieku sułtanat Fundż stał się areną walki pomiędzy jego nowymi władcami a ich wezyrami, z której ostatecznie zwycięsko wyszli ci ostatni. Państwo było jednak tak osłabione, że kiedy w roku 1821 zaatakowali je Egipcjanie zarówno wezyr jak i sułtan poddali im się bez walki. Drugim ważnym państwem ówczesnego Sudanu był Sułtanat Dar Fur, założony w XVII wieku przez negroidalny lud Fur na terenie Darfuru. Dar Fur wykorzystał osłabienie Fundż w drugiej połowie XVIII wieku do zajęcia Kordofanu. Stał się on też wtedy schronieniem dla kupców i marabutów z doliny Nilu, co przyczyniło się do islamizacji kraju i wzrostu jego bogactwaTymowski, ss. 872 – 883; Hillelson, s. 90; .

Podbój egipski i powstanie Mahdiego