Amnestie w Polsce – amnestie w okresie II Rzeczypospolitej (1918–1939), Polski Ludowej (1945–1989) oraz III Rzeczypospolitej (od 1989).
1918–1945 W II Rzeczypospolitej amnestia była ogłaszana 15 razy: w 1919 – trzykrotnieDekret w przedmiocie amnestji przy przekroczeniach przepisów o podatkach bezpośrednich, opłatach skarbowych oraz podatku od spadków i darowizn ().Dekret w przedmiocie amnestji z okazji otwarcia Sejmu Ustawodawczego ().Ustawa z dnia 18 grudnia 1919 r. w przedmiocie amnestji przy przekroczeniach przepisów o państwowych podatkach i opłatach stemplowych, obowiązujących na terenie b. Dzielnicy Pruskiej ()., w 1920 – trzykrotnieUstawa z dnia 4 kwietnia 1920 r. o przywróceniu praw, utraconych wskutek przestępstw politycznych i wojskowych ().Ustawa z dnia 14 maja 1920 r. o udzieleniu amnestji w b. dzielnicy pruskiej ().Rozporządzenie Rady Obrony Państwa z dnia 17 września 1920 r. w przedmiocie przedłużenia terminu amnestji podatkowej na obszarze b. dzielnicy pruskiej ()., w 1921 – dwukrotnieUstawa z dnia 10 marca 1921 r. w przedmiocie amnestji ().Ustawa z dnia 24 maja 1921 r. w przedmiocie amnestji z powodu uchwalenia Ustawy Konstytucyjnej Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. ()., w 1922Ustawa z dnia 27 lipca 1922 r. w przedmiocie ratyfikacji polsko-niemieckiego układu o amnestji na górnośląskim obszarze plebiscytowym wraz z protokułem końcowym, podpisanego w Opolu dnia 21 czerwca 1922 r. ()., w 1923Ustawa z dnia 6 lipca 1923 r. w przedmiocie amnestji z powodu uznania granic Rzeczypospolitej ()., w 1928Ustawa z dnia 22 czerwca 1928 r. o amnestji z powodu dziesięciolecia odzyskania niepodległości przez Państwo Polskie ()., w 1932Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 21 października 1932 r. o amnestji z powodu wprowadzenia z dniem 1 września 1932 r. jednolitego polskiego kodeksu karnego i prawa o wykroczeniach ()., 2 stycznia 1936 „dla upamiętnienia wprowadzenia w życie ustawy konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia 1935”Ustawa z dnia 2 stycznia 1936 r. o amnestji ()., 2 września 1939 w związku z wybuchem II wojny światowejDekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 2 września 1939 r. o amnestii (). 31 października 1939 „celem zatarcia rozterek przeszłości oraz dokonania pełnego zjednoczenia obywatelskiego”Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 31 października 1939 r. o amnestii dla byłych więźniów brzeskich (Dziennik Ustaw z 1939 r. Nr 100, poz. 1000).
25 czerwca 1945 Prezydent RP na uchodźstwie wydał dekret o amnestii, która dotyczyła przestępstw należących do właściwości sądów wojskowych oraz sądów morskich, a popełnionych przed dniem wejścia w życie dekretu, czyli 29 czerwca 1945Dziennik Ustaw RP Nr 6, poz. 17 z 29 czerwca 1945 roku, s. 56..
W przypadku obniżenia wymiaru kary w drodze amnestii istniała możliwość złożenia wniosku o zastosowanie prawa łaski do Naczelnika Państwa Prezydenta RP celem darowania reszty karyA. Bojarski, Prawo łaski stosowane przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego w byłym zaborze pruskim w latach 1919–1922 w świetle zachowanych akt Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Czasopismo Prawno – Historyczne nr 2, Poznań 2021, s. 279–280.
Po II wojnie światowej Po zakończeniu II wojny światowej ogłaszano amnestie w stosunku do czynów popełnionych przed 22 lipca 1945, 5 lutego 1947, 20 listopada 1952, 15 kwietnia 1956, 22 lipca 1964, 15 lipca 1969, 15 czerwca 1974 oraz 15 lipca 1979.
Pierwszą powojenną amnestię ogłoszono 2 sierpnia 1945Dekret z dnia 2 sierpnia 1945 r. o amnestii ()., która objęła głównie przestępstwa pospolite, w mniejszym stopniu przestępstwa polityczne. Amnestia ta objęła niemalże 40 tysięcy osób. Powodem przyjęcia drugiej ustawy amnestyjnej 22 lutego 1947Ustawa z dnia 22 lutego 1947 r. o amnestii ()., był początek obrad Sejmu Ustawodawczego, wybór Bolesława Bieruta na urząd prezydenta Polski oraz zniszczenie zorganizowanego podziemia. Trzecią przyjęto 22 listopada 1952, a oficjalnym powodem było przyjęcie przez Sejm Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej LudowejUstawa z dnia 22 listopada 1952 r. o amnestii ().. Do historii przeszła następna, którą przyjęto 27 kwietnia 1956. Osoby, które zostały skazane na kary pozbawienia wolności do lat 5, opuściły więzienia, a skazanym na śmierć oraz dożywotnie pozbawienie wolność wyroki zamieniono na 15 lat pozbawienia wolnościUstawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o amnestii ()..
Kolejne ustawy z lat 1964Dekret z dnia 20 lipca 1964 r. o amnestii ()., 1969Ustawa z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (). i 1974Ustawa z dnia 18 lipca 1974 r. o amnestii (). ogłaszano w kolejne rocznice Polski Ludowej. Amnestia, którą ogłoszono 19 lipca 1977, dotyczyła przede wszystkim osób skazanych za udział w tzw. wydarzeniach radomskich z czerwca 1976Dekret z dnia 19 lipca 1977 r. o amnestii ()..
Po 1980 amnestię ogłaszano jeszcze sześć razy. Pierwszą z nich uchwalono 22 lipca 1983, wraz ze zniesieniem na obszarze całego kraju stanu wojennegoUstawa z dnia 21 lipca 1983 r. o amnestii ().. Miała ona ograniczony charakter, ponieważ więzienia opuścili więźniowie polityczni, którzy zostali skazani na kary pozbawienia wolności do trzech lat; pozostałym osobom zmniejszono wyroki. Drugą amnestię wydano rok później, a dokładnie 21 lipca 1984Ustawa z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii ().. Oficjalnym powodem jej wprowadzenia była czterdziesta rocznica powstania Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Tym razem jej zasięg był większy, gdyż mogły skorzystać z niej osoby uwięzione, które zostały skazane za przestępstwa polityczne, z wyłączeniem oskarżonych i skazanych za takie czyny, jak szpiegostwo, zdrada stanu, czy próba obalenia ustroju państwa. Następną ustawę przyjęto 17 lipca 1986Ustawa z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw ().. Była ona bardzo restrykcyjna, lecz istniał pewien sposób rozwiązania problemu więźniów politycznych. Prokurator generalny PRL miał bowiem możliwość rozciągnięcia jej przepisów na osoby, w stosunku do których nie miała ona automatycznego zastosowania. Przełom nastąpił 11 września, kiedy to generał Czesław Kiszczak zwrócił się z prośbą do Prokuratury Generalnej o wypuszczenie na wolność wszystkich osób skazanych za działalność polityczną, z wyłączeniem kilku przypadków, wyżej wymienionych. W ciągu czterech dni mury zakładów karnych opuściło wtedy ponad 200 osób.
W 1989 przyjęto dwie amnestie. Pierwszą po podpisaniu 5 kwietnia 1989 porozumień Okrągłego Stołu umorzono postępowania sądowe i darowano wyroki wszystkim osobom, które pomiędzy 31 sierpnia 1980 a 23 maja 1989 zostały uznane za winne przestępstw politycznychUstawa z dnia 29 maja 1989 r. o przebaczeniu i puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń ().. Celem tego posunięcia było dopuszczenie byłych więźniów politycznych do demokratyzacji życia politycznego w Polsce. 7 grudnia 1989 Sejm PRL ogłosił amnestię, która m.in. osobom skazanym na karę śmierci zamieniała wyroki na 25 lat pozbawienia wolnościUstawa z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii ().. W 2026 zdecydowano o amnestii dla osób walczących po stronie Ukrainy po agresji Rosji na Ukrainę w 2022 rUstawa z dnia 13 marca 2026 o niekaraniu obywateli Rzeczypospolitej Polskiej biorących udział po stronie Ukrainy w konflikcie zbrojnym wywołanym agresją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę ()..
Przypisy
Bibliografia Jan Bednarzak (1965). Amnestia. Wyd. Prawnicze
Kategoria:Prawo w Polsce Kategoria:Prawo karne