Turko wąsaty (Pteroptochos megapodius) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny krytonosowatych (Rhinocryptidae). Występuje endemicznie w Chile. Niezagrożony wyginięciem.
Taksonomia thumb|240px|Rysunek autorstwa von Kittlitza z 1832 roku. Zwracają uwagę długie tylne pazury Po raz pierwszy gatunek opisał Heinrich von Kittlitz w roku 1830 pod akceptowaną obecnie przez IOC nazwą Pteroptochos megapodius. Holotyp pochodził z Valparaíso. Wyróżnia się dwa podgatunki.
W opisie ptaków obserwowanych podczas podróży okrętu HMS Beagle (1832–1836) znalazła się adnotacja, że Chilijczycy nazywają ten gatunek El Turco; spośród rodzaju Pteroptochos właśnie jedynie turko wąsaty zwany jest Turca, a pozostali przedstawiciele określani są mianem Huet-huet.
Morfologia Długość ciała wynosi około 22,5 cm, choć można również znaleźć informację o długości 25 cm. Ogon mierzy 7 cm, skok 8 cm. Znana masa ciała dla 2 samców wynosiła 113 i 135 g. Wierzch ciała szarobrązowy, czoło jaśniejsze i bardziej brązowe. Pióra wierzchu głowy mają czarne środki. Kantarek i pokrywy uszne ciemne. Brew, broda, górna część gardła i jego boki białe. Kuper i sterówki matowe, brązowe. Końcówki piór na kuprze posiadają czarno-białe paski. Niższa część gardła i górna część piersi winnocynamonowa. Pozostałą część spodu ciała pokrywają biało-cynamonowo-czarnobrązowe paski. Tęczówka czarnobrązowa, dziób i nogi czarne. Osobniki młodociane z wierzchu cynamonowe do szarawych, bez pasków na kuprze, od spodu całe winnocynamonowe, jedynie z delikatnymi brązowymi prążkami na bokach ciała.
Podgatunek atacamae odróżnia znacznie jaśniejsze upierzenie, mniejsze rozmiary, brak barwy rudawej na spodzie cała oraz więcej bieli w prążkowaniu na spodzie ciała i bokach.
Zasięg występowania Wyróżnia się następujące podgatunki: P. m. atacamae Philippi Bańados, 1946 – północne Chile na terenie pustyni Atakama (Vallenar do Copiapó) P. m. megapodius Kittlitz, 1830 – centralne Chile, od Coquimbo po Concepción
Środowisko życia stanowi matorral i niezwarcie porośnięte krzewami stoki, często z obecnością skał. Podgatunek atacamae zasiedla półpustynie z obecnymi skalistymi wychodniami i luźną ziemią. Turko wąsaty spotykany jest od poziomu morza do 3600 m n.p.m.
Behawior Turko wąsaty trzyma ogon wyprostowany nawet wtedy, gdy, jak określił to John Gould, zadziwiająco żwawo przeskakuje z krzewu na krzew. Porusza się skacząc, rzadko lata. Pieśń głośna, trwa około 6 sekund, składa się z serii 10–15 bulgoczących dźwięków guerk, o częstotliwości 1,3–1,8 kHz. Niekiedy partner danego ptaka odpowiada mu trwającą około 2 sekund serią głosów hu. Zawołanie stanowi pojedynczy głos guerk, seria 10–15 bulgoczących dźwięków łup lub pojedynczy szorstki gwizd. Pożywienie stanowią owady, niekiedy również jagody i nasiona. Pożywienia szuka chodząc lub biegnąc, może drapać pazurem w ziemi lub przesunąć duży jak na swoje rozmiary kamień.
Lęgi Składanie jaj przypada na okres od września do października, lecz nory mogą być tworzone wcześniej. Gniazdo stanowi otwarty kubeczek z traw, umieszczony na końcu długiego na 1–3 m tunelu, wykopanego w zboczu, niekiedy w twardej ziemi. Zniesienie liczy 2 jaja, niekiedy 3, zwłaszcza u atacamae. Mają wymiary około 35,3×26,6 mm u podgatunku nominatywnego i 32,1×24,6 mm u atacamae.
Status zagrożenia i ochrona Przez IUCN turko wąsaty klasyfikowany jest jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako dość pospolity. Ze względu na brak dowodów na spadki liczebności bądź istnienie poważnych zagrożeń dla gatunku BirdLife International ocenia trend liczebności populacji jako prawdopodobnie stabilny. W przypadku siedmiu ostoi ptaków IBA BirdLife International uznaje turko wąsatego za jeden z gatunków kwalifikujących, tj. takich, na podstawie których obecności wyznacza się te ostoje; dwa z nich są jednocześnie objęte ochroną jako parki narodowe – Park Narodowy Bosque de Fray Jorge i Park Narodowy La Campana.
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Krytonosowate Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Taksony opisane przez Heinricha von Kittlitza Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1830 roku Kategoria:Fauna endemiczna Chile