Krzeszów (Krzeszów nad Sanem) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie niżańskim, w gminie Krzeszów. Ma status sołectwa. Leży na zachodnim skraju Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, nad rzeką San.

Dawniej miasto; uzyskał lokację miejską w 1640 roku, zdegradowany w 1869 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44-45..

W 2018 roku Krzeszów liczył 710 mieszkańcówPlan odnowy miejscowości Krzeszów, 2018, s. 3.. Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 863.

Części wsi +Integralne części wsi SIMC Nazwa Rodzaj0796980 Działy część wsi

Przynależność administracyjna Specyficzne położenie Krzeszowa sprawiło, że często zmieniał on przynależność administracyjną. Wieś królewska Krzeschow, położona była w 1589 roku w starostwie niegrodowym krzeszowskim w ziemi przemyskiej województwa ruskiegoAleksander Jabłonowski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 7. Ziemie ruskie. Ruś Czerwona. Cz. 1, Warszawa 1901, s. 24.. Po I rozbiorze Polski w granicach Galicji, od 1775 w okręgu (dystrykcie) Tomaszowskim cyrkułu bełskiego, następnie w cyrkułu zamojskiego, który po pokoju w Schönbrunnie jako jedyny cyrkuł z obszaru I rozbioru został odstąpiony Księstwu Warszawskiemu. Od roku 1867 do końca 1955 Krzeszów należał do powiatu biłgorajskiego (województwo lubelskie), w latach 1956–1975 do powiatu leżajskiego (województwo rzeszowskie), w latach 1975–1998 do województwa tarnobrzeskiego, a od 1999 roku do powiatu niżańskiego (województwo podkarpackie).

Gmina Krzeszów istniała do 29 września 1954 rokuWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1 VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa, czyli do wprowadzenia gromad w miejsce dotychczasowych gmin, kiedy została gromadą Krzeszów. 1 stycznia 1973 roku zniesiono gromady a w ich miejsce reaktywowano gminy, m.in. gminę Krzeszów. 1 września 1977 roku gminę zlikwidowano (jej tereny włączone do gminy Rudnik), lecz odtworzono ponownie 1 października 1982 roku (z części terenów gmin Rudnik i Harasiuki) i .

Historia thumb|left|Krzeszów, układ urbanistyczny thumb|left|Zabytkowy dom narożny w rynku thumb|left|Park w centrum Krzeszowa thumb|left|Boczne uliczki w okolicach Rynku thumb|Fragment Rynku nocą mały|left|Cerkiew prawosławna

Początki Przeprowadzone po II wojnie światowej badania archeologiczne dowodzą, że na terenie dzisiejszego Krzeszowa we wczesnym średniowieczu istniała osada, należąca najprawdopodobniej do państwa Wiślan. Historycy wywodzą nazwę od staropolskiego imienia Krzesz i zaliczają je do miejscowości znanych już w XII wieku. Potwierdzają to badania Rudolfa Jamki, który natrafił na terenie Krzeszowa na szczątki wczesnośredniowiecznego pieca.

Pierwsza pisemna wzmianka o Krzeszowie pojawiła się w 1390 roku, w dokumentach Jaśka Kustry, dziedzica Krzeszowa, miejscowość występuje w brzmieniu łacińskim Crzeszow.

Zamoyscy W 1520 r. król Zygmunt I Stary wydzierżawił zamek krzeszowski Spytkowi z Tarnowa, a następnie Stanisławowi Tarnowskiemu. W 1580 roku król Stefan Batory wydzierżawił starostwo krzeszowskie Janowi Zamoyskiemu, zaś w 1588 roku król Zygmunt III Waza przekształcił dzierżawę na dziedziczną własność. Objęte przez niego wioski to: Piskorowice, Kulno, Wola Kulońska, Biszcza, Korchów, Księżpol, Bukowina i Kamionka. W 1590 Zamoyski włączył Krzeszów w skład Ordynacji, potem zaś ucznił go stolicą klucza krzeszowskiego, w skład którego wchodziły: Biszcza, Bukowina, Kamionka, Korchów, Księżpol, Kulno, Lipiny, Piskorowice, Tarnogród, Wola Kulońska, Potok i Płusy. Krzeszów pełnił rolę ważnego portu na Sanie, przez który przechodziło zboże z ordynacji Zamoyskich[z Krzeszowa] „W 1791 r. na wiosenny spław wyruszyło 8 statków, 4. retmanów, 8. sterników i 128. flisaków.” za Józef Myjak, Sandomierz, Myjakpress, 1994.

W 1641 roku Władysław IV Waza podniósł Krzeszów do rangi miasta, wydając dekret o następującej treści: „...pragnąc by nowo założone miasto (de novo erectum) z Ziemi Przemyskiej będącej własnością Katarzyny Zamoyskiej wdowy po Tomaszu Kanclerzu Wielkiemu Koronnemu, przyzwoitego nabierało wzrostu obdarzam je prawem magdeburskim; co rok podawać mają mieszczanie ośmiu z pomiędzy siebie, z których jednego na burmistrza, a 5 na rajców zamianuje dziedzic; zatwierdzamy istniejące już cechy, nowe zaprowadzić pozwalamy; ustanawiamy targ i dwa jarmarki...”

Wiek XVII przyniósł Krzeszowowi wiele klęsk: najazdy tatarskie, przemarsz wojsk szwedzkich, oraz pożar (1688 r.) który zniszczył olbrzymią część zabudowy drewnianej oraz akta miejskie. Miasteczko nie uniknęło grabieży także podczas konfederacji barskiej i targowickiej. thumb|Kościół Narodzenia NMP thumb|Pomnik przed Urzędem Gminy thumb|Kotwica na krzeszowskim rynku thumb|Dzwonnica w 1898

Rozbiory Ludność Krzeszowa Rok Ludność Rok Ludność 1648 860 1865 1383 1661 344 1886 1569 1673 172 1890 1669 1717 582 1909 2285 1777 800 ok. 1928 724 1785 952 2003 751 1836 1088 2004 737 1839 1143 2006 746 1860 1212 2018 710Plan odnowy miejscowości Krzeszów, 2018, s. 3.

Po I rozbiorze Krzeszów znalazł się w zaborze austriackim, kilkakrotnie zmieniając przynależność administracyjną. W 1773 roku miasto znalazło się w cyrkule bełzkim z siedzibą w Zamościu. W 1775 na rok przeszło do dystryktu biłgorajskiego, aby potem znaleźć się w cyrkule tomaszowskim, a końcu w cyrkule zamojskim. W 1809 roku miasto, jako jedyne galicyjskie znalazło się w Księstwie Warszawskim. Takie położenie spowodowało spadek znaczenia Krzeszowa jako ośrodka handlowego, gdyż na krzeszowskie jarmarki nie przybywała już ludność zza Sanu, z Galicji. Dopiero w 1853 władze wydały dekret umożliwiający przekraczanie granicy mieszkańcom 3 milowej strefy przygranicznej. 13 stycznia 1870 r. pozbawiono Krzeszów praw miejskichPostanowienie z 19 (31) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 471).

XX w. W czasie I wojny światowej w 1914 r. na granicznym Sanie zatrzymał się front. Wskutek ostrzału artyleryjskiego Krzeszów utracił ok. 80% zabudowy, w większości drewnianej, spłonęły m.in. cerkwie: unicka i prawosławna, pozostałości zamku – dworu obronnegowedług miejscowej legendy, gdy po I rozbiorze Krzeszów miał dostać się pod panowanie Austrii, ówczesny ordynat (Jan Jakub Zamoyski) kazał rozebrać zamek (dosłownie ukryć zamek, przez obsypanie ziemią), aby nie dostał się w ręce zaborcy znajdującego się na wzgórzu Rotunda oraz spichrze znajdujące się nad SanemStrona Jeremiego Wiśniowieckiego. Poetycki obraz zniszczeń Krzeszowa w 1914 r. zawarł poeta i żołnierz Legionów – Kazimierz Wierzyński w wierszu „Krzeszów” z tomu Wielka Niedźwiedzica (1923).

Zabytki Drewniany, trzynawowy kościół wybudowany w latach 1727–1728. Gruntowny remont świątyni przeprowadzono w 1898, dzięki wsparciu finansowemu ordynata Maurycego Zamoyskiego. Obok kościoła znajduje się drewniana dzwonnica wybudowana w 1898 roku na miejscu poprzedniej z 1721 roku oraz kaplica z 1905 roku.

Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisane są obiekty: układ urbanistyczny, nr rej.: 284/A z 10.04.1984 kościół par. pw. NMP, drewn., 1727–1728, 1895, nr rej.: A-274 z 6.09.1983 dzwonnica, drewn., 1898, nr rej.: A-435 z 18.04.1991 cmentarz kościelny, nr rej.: j.w. cmentarz żydowski, nr rej.: 395/A z 30.06.1988 cmentarz pomordowanej ludności żydowskiej, 1942, nr rej.: 467/A z 8.06.1992 pozostałości zamku, XIV–XV, nr rej.: 283/A z 9.04.1984 dom, drewn., ul. Kościelna 19, 1932, nr rej.: A-273 z 21.09.2007 dom, ul. Ogrodowa 22, 1923, nr rej.: 587/A z 12.08.1997

Instytucje Urząd Gminy ul. Rynek 2 Przedszkole Gminne ul. Rynek 7 Szkoła Podstawowa ul. Ulanowska 7 Gminny Ośrodek Kultury ul. Rynek 9 Gminny Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej ul. Rynek 32 NZOZ „Nasze Zdrowie-Niwińscy” ul. Stolarska 1 Posterunek Policji ul. Rynek 3 Urząd Pocztowy ul. Rynek 20 Ochotnicza Straż Pożarna ul. Mostowa 6 Klub Piłkarski KS Rotunda Krzeszów ul. Mostowa 6 Bank Spółdzielczy ul. Rynek 23 alt= Stadion KS Rotunda i przyległe obiekty|thumb|Stadion KS Rotunda i przyległe obiekty

Atrakcje turystyczne Krzeszów jest miejscowością położoną u zbocza tzw. Góry Owalonej oraz okrągłego wzgórza Rotunda (liczne wąwozy), przepływa przez nią również rzeka San oraz przebiega żółty szlak turystyczny z Sandomierza do Leżajska. Atrakcje Krzeszowa to m.in.: Wyciąg Narciarski „Złoty Stok” Gminny Zakład Sportu i Rekreacji „Błękitny San”, w skład którego wchodzi: Park Linowy „Małpi Gaj”, przystań wodna na rzece San, kort tenisowy, wiata grillowa. Zespół zabytkowego kościoła parafialnego Narodzenia NMP, położony na wzgórzu Rotunda, w obecności licznych wąwozów.

Krzeszów a Zamojszczyzna Krzeszów (wraz z pobliskimi Harasiukami), mimo dzisiejszego położenia na terenie województwa podkarpackiego (powiat niżański), często określa się częścią ziemi biłgorajskiej, patrząc szerzej – Zamojszczyzny. Świadczą o tym nie tylko długie związki tych terenów z powiatem biłgorajskim i województwem lubelskim, lecz także dzisiejsza struktura organizacyjna Kościoła katolickiego, wedle której Krzeszów z okolicami jest częścią rejonu biłgorajskiego, jednego z pięciu rejonów diecezji zamojsko-lubaczowskiej. Podkreślane jest także długowieczne związanie tych obszarów z Ordynacją Zamojską. Historyk, Dorota Skakuj, jako nienaturalne określiła „odpadnięcie” Krzeszowa z powiatu biłgorajskiego w 1956 roku, „mimo wszelkich zaszłości historycznych”. Z kolei, Bartosz Podubny, historyk sztuki, zauważył, że nowo utworzone w 1999 roku województwa, w tym podkarpackie, „były tworami pozbawionymi logicznej podstawy – ich granice wytyczono sztucznie, bez umocowania w tradycji historycznej lub innych ugruntowanych przez lata zależnościach”. Uznał, że „wykluczenie” Krzeszowa spod władzy ośrodka lubelskiego, wytworzyło obszar terra incognita (ziemia nieznana), ponieważ tereny włączone do województwa podkarpackiego, wykazują w dalszym ciągu widoczne związki z Lubelszczyzną, co widoczne jest także w badaniach naukowych, które podejmują częściej badacze z Zamościa czy Lublina niż z Podkarpacia.

Osoby związane z Krzeszowem Wanda Wasilewska – żołnierz AK w Krzeszowie. Stanisław Matraś – ksiądz, aktywnie działający w ruchu konspiracyjnym powstania styczniowego w Krzeszowie, zesłaniec syberyjski.

Wspólnoty wyznaniowe Kościół rzymskokatolicki: parafia pw. Narodzenia NMP należąca do metropolii przemyskiej, diecezji zamojsko-lubaczowskiej, dekanatu Biłgoraj - Południe. Świadkowie Jehowy: zbór Krzeszów (Sala Królestwa ul. Biłgorajska 19A).

Zobacz też Krzeszów, Krzeszów Dolny, Krzeszów Górny, Krzeszówek, Krzeszówka, Most w Krzeszowie

Przypisy Raport o stanie gminy Krzeszów w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 5 BIP gminy, sołectwa

GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Bibliografia Ginalska, Teresa, (1999) Krzeszów: gmina po obu stronach Sanu, Sanok: Apla, () Myjak, Józef, (1994) Krzeszów nad Sanem: informator krajoznawczy, Sandomierz: Prywatna Agencja Informacji Regionalnej Myjakpress, ()

Linki zewnętrzne Urząd Gminy Historia Krzeszowa na stronie Jeremiego Wiśniowieckiego GZSiR „Błękitny San” w Krzeszowie

Kategoria:Dawne miasta w województwie podkarpackim Kategoria:Miasta lokowane przez Władysława IV Wazę Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVII wieku Kategoria:Wsie starostwa krzeszowskiego Kategoria:Wsie w powiecie niżańskim