Kolonia korony brytyjskiej () lub, w XVII wieku kolonia królewska (ang. ) − rodzaj administracji kolonialnej w angielskich terytoriach zamorskich, a następnie w imperium brytyjskim.

Rys ogólny Kolonie korony, czy też kolonie królewskie, były zarządzane przez gubernatora wyznaczanego przez monarchę. Do połowy XIX wieku władca mianował gubernatorów królewskich na wniosek ministerstwa kolonii. Pod nazwą „kolonii królewskiej”, pierwsza z tych, które miały stać się później koloniami korony, była od roku 1624 angielska Kolonia Wirginia (obecnie stan USA, Wirginia), kiedy to odwołany został edykt królewski przyznający ziemie w Ameryce Północnej osadniczo-handlowej Kompanii Wirginijskiej, a korona przejęła administrację w swoje ręce.

Do połowy XIX wieku termin kolonia korony był używany przede wszystkim w odniesieniu do tych kolonii, które zostały pozyskane w wyniku konfliktów zbrojnych, jak na przykład Trynidad i TobagoHistoria parlamentu Trynidadu i Tobago czy Gujana Brytyjska, ale z biegiem czasu przyjęto nazywać tak wszystkie kolonie poza prezydencjami i prowincjami Indii Brytyjskich oraz takie nabytki terytorialne jak Górna Kanada, Dolna Kanada, Nowa Fundlandia, Kolumbia Brytyjska (dzisiejsze prowincje państwa o nazwie Kanada), Nowa Południowa Walia, Queensland, Australia Południowa, Tasmania, Wiktoria, Australia Zachodnia (dzisiejsze stany państwa o nazwie Australia) i Nowa Zelandia, które później uzyskały status dominiów.

Termin był używany do roku 1981, kiedy to specjalną ustawą parlamentarną wszystkie istniejące jeszcze kolonie przemianowano na „dependencje”. Od 2002 roku noszą nazwę brytyjskich terytoriów zamorskich.

Obecne dependencje korony nigdy nie były traktowane jak kolonie; formą ich rządu jest monarchia konstytucyjna, a samorządowe władze wysp współdziałają z Wielką Brytanią na określonych płaszczyznach (chodzi przede wszystkim o obronność i politykę zagraniczną). Są to Wyspa Man i Wyspy Normandzkie.

Rodzaje kolonii korony Istniały trzy rodzaje kolonii korony (stan z 1918 roku) o różnym stopniu niezależności: kolonie z radami reprezentacyjnymi, jak Bermudy, Jamajka, Cejlon, Kolumbia Brytyjska i Fidżi, gdzie istniały jedna lub dwie izby legislacyjne, których członków mianowała korona, ale mogli być wybierani spośród mieszkańców, kolonie z ciałami doradczymi, jak Honduras Brytyjski, Sierra Leone, Grenada i Hongkong, gdzie wszyscy przedstawiciele legislatury pochodzili z nominacji, chociaż często wybierani z miejscowej społeczności. Należy dodać, że Hongkong stał się kolonią korony najpóźniej, z wybraną w roku 1995 radą reprezentantów, kolonie zarządzane bezpośrednio przez gubernatorów, jak Basutoland, Gibraltar, Wyspa Świętej Heleny i Singapur − te były najmniej liczne, ale też posiadały najmniejszą autonomię.

Lista kolonii korony Terytoria pozyskane przez zasiedlenie, podbój lub przyłączenie do korony brytyjskiej, albo też do krajów Wspólnoty Brytyjskiej.

Nazwa kolonii od do Przyczyna zmiany statusu 30px Aden 1937 19671963 kolonia przekształciła się w stan Aden w Federacji Arabii Południowej, a od 1967 część Republiki Jemenu 30px Australia Południowa 1834 1901Stan Związku Australijskiego od 1901 30px Australia Zachodnia 1829 1901Stan Związku Australijskiego od 1901 30px Basuto 1884 1964Protektorat brytyjski od 1964; niezależne państwo Lesotho od 1966 30px Beczuana 1885 1895Część brytyjskiej Kolonii Przylądkowej od 1895; od 1966 niepodległe państwo Botswana 30px Bermudy 1684 1981Brytyjska dependencja od 1981 30px Birma 1937 1948Niepodległe państwo od 1948 30px Borneo Północne 1946 1963 Część Malezji od 1963 jako Sabah30px Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego19651981Brytyjska dependencja od 198118711981Brytyjska dependencja od 1981 30px Cejlon 1815 1948Niepodległe państwo Sri Lanka od 1972 30px Connecticut16361776Stan Connecticut w USA od 1776 30px Cypr 1914 1960Niepodległe państwo Cypr od 1960 30px Delaware16641776Stan Delaware w USA od 1776 30px Dolna Kanada 1791 1841 Część zjednoczonej Prowincji Kanady od 1841 30px Falklandy18411981Dependencja brytyjska od 1981 30px Floryda Wschodnia 1763 1783Oddana Hiszpanii; później część stanu Floryda w USA 30px Floryda Zachodnia 1763 1783Oddana Hiszpanii, później część stanu Floryda w USA 30px Georgia 1732 1776Stan Georgia w USA od 1776 30px Gambia 1888 1965Niepodległe państwo Gambia od 1965 30px Gibraltar 1713 1981Dependencja brytyjska od 1981 30px Górna Kanada 1791 1841 Część zjednoczonej Prowincji Kanady od 1841 30px Gujana Brytyjska 1831 1966Niepodległa Gujana od 1966 30px Honduras Brytyjski 1884 1981 Niepodległe państwo Belize od 1981 (kolonia brytyjska nosiła nazwę Belize od 1973)30px Hongkong18411981Dependencja brytyjska od 1981. Przekazany Chinom w 1997 30px Jamajka 1865 1962Niepodległość od 1962 1962 1981Dependencja brytyjska od 1981 30px Karolina Północna 1729 1776Stan Karolina Północna w USA od 1776 30px Karolina Południowa 1729 1776Stan Karolina Południowa w USA od 177630px Kenia19201963Niepodległość od 1963 30px Kolonia Przylądkowa 1806 1910Część Związku Południowej Afryki od 1910 30px Kolumbia Brytyjska 1866 1871Część dominium Kanady od 187130px Labuan 1848 1906Włączone do kolonii Straits Settlements w 1906 30px Malta 1813 1964 Niepodległe państwo od 1964 30px Maryland 1632 1776Stan Maryland w USA od 1776 30px Massachusetts Bay16921776Stan Massachusetts w USA od 177630px Mauritius18101968Niepodległe państwo od 196819561981Dependencja brytyjska od 1981 30px Natal 1843 1910Część Związku Południowej Afryki od 1910 30px New Hampshire16921776Stan New Hampshire w USA od 1776 30px New Jersey 1702 1776 Stan New Jersey w USA od 177630px Nigeria19141960Niepodległe państwo od 1960 30px Nowa Fundlandia 1854 1907Dominium od 1907, część Kanady od 1949 30px Nowa Południowa Walia 1788 1901Część Związku Australijskiego od 1901 30px Nowa Zelandia 18411907Dominium brytyjskie od 190730px Nowy Jork 1691 1776 Stan Nowy Jork w USA od 1776 30px Pensylwania 1681 1776Stan Pensylwania w USA od 177619521981Dependencja brytyjska od 1981 30px Prowincja Kanady 1841 1867Od 1867 dominium o nazwie Kanada 30px Quebec 1763 1791 Podzielony pomiędzy Górną i Dolną Kanadę oraz Terytoria Północno-Zachodnie30px Queensland18241901Stan Związku Australijskiego od 1901 30px Rhode Island i Plantacje Providence 1706 1776Stan Rhode Island w USA od 1776 30px Rodezja Południowa 1923 1980 De facto niepodległe państwo Rodezja (nieuznawane na arenie międzynarodowej) w latach 1965-1979, od 1980 niepodległe państo Zimbabwe Saint Christopher-Nevis-Anguilla 1962 1967 Terytorium stowarzyszone od 1967, niepodległe państwo od 1983 30px Sarawak 1946 1963 Część Malezji od 1963 30px Seszele 1903 1976 Niepodległe państwo od 1976 30px Sierra Leone 1808 1961Niepodległe państwo od 1961 30px Singapur 1946 1963 Włączony do Malezji w 1963, niepodległe państwo od 196530px Straits Settlements 1867 1946Rozwiązane w 1946 roku, poszczególne terytoria podzielone pomiędzy kolonię Singapuru, Borneo Północne i Związek Malajski30px Święta Helena18341981Dependencja brytyjska od 1981 30px Tasmania 1803 1901Ziemia Van Diemena od 1803 do 1856; część Nowej Południowej Walii od 1803; stan Związku Australijskiego od 190119621981Dependencja brytyjska od 198130px Vancouver18481866Przyłączony do Kolumbii Brytyjskiej w 1866 30px Wiktoria18511901Stan Związku Australijskiego od 1901 30px Wirginia16241776Stan Wirginia w USA od 1776 30px Złote Wybrzeże18211957Niepodległe państwo Ghana od 1957

Zobacz też kolonie brytyjskie Ministrowie kolonii Wielkiej Brytanii

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Terytoria zależne Wielkiej Brytanii Kategoria:Imperium brytyjskie