Tryptyk Moreelów () – tryptyk niderlandzkiego malarza niemieckiego pochodzenia Hansa Memlinga.

Ufundowany przez małżonków Moreelów – patrycjusza brugijskiego, kupca, bankiera i burmistrza Brugii Willema Moreela oraz jego żonę Barbarę van Vlaenderberch (van Hertsvelde). Tryptyk przeznaczony był do prywatnej kaplicy fundatorów, pw. MauraSusan Broomhall, Jennifer Spinks, Early Modern Women in the Low Countries: Feminizing Sources and Interpretations of the Past Women and gender in the early modern world, Ashgate Publishing, Ltd., 2011, s.39 i Idziego, znajdującej się w kościele Saint-Jacob w Brugii, gdzie małżonkowie zostali pochowani.

Geneza i interpretacja obrazu W środkowej tablicy Memling umieścił trzy postacie świętych: św. MauraAntoni Ziemba błędnie wymienia św. Maurycego zamiast św. Maura, św. Krzysztofa (w środku) i św. Idziego.

Wybór świętego Krzysztofa jako głównej postaci na ołtarzu mógł być podyktowany faktem, iż jego święto wypadało w ten sam dzień, tj. 25 lipca, co wspomnienie patrona kościoła św. Jakuba. Innym powodem dokonania takiego wyboru głównego świętego mogła być wiara w jego moc ochronną. Wierzono bowiem, że wizerunek św. Krzysztofa chroni przed nagłą śmiercią bez sakramentów tego, kto go ujrzał, w danym dniu. Najbardziej jednak prawdopodobną przyczyną wybrania Krzysztofa na główną postać ołtarza jest związana z nim symbolika eucharystyczna. Ujęcie św. Krzysztofa – jako wędrowca z Dzieciątkiem Jezus na ramionach – nie tylko nawiązywało do tradycji biblijnej, lecz stanowiło również novum dla ikonograficznej formuły odnoszącej się nie tylko do pobożności fundatorów, ale i ich pozycji społecznej.

Zgodnie z legendą Krzysztof – olbrzym i wojownik poszukujący króla – przechodząc przez rzekę wziął na ramiona dziecko by z nim się przeprawić. Dziecko okazało się Jezusem, które przez swój ciężar o mało nie doprowadziło do utonięcia świętego. Krzysztof usłyszał słowa: Jam jest Jezus, twój Zbawiciel. Dźwigając mnie, dźwigasz cały świat. Jam jest król, którego szukałeś. Krzysztof w tradycji ikonograficznej funkcjonował jako idealny rycerz i być może jego postać miała odwoływać się do aspiracji szlacheckich Moreelów, którzy posiadali liczne włości; dodatkowymi akcentami tych aspiracji był widoczny w tle pejzaż z zamkami i postać św. Willema van Malevala, pana na Ooscleyhem i burgrabiego Roeslaeren, ukazanego na prawej tablicy. Wyobrażenie św. Krzysztofa w szatach pielgrzyma, jak pisze Antoni Ziemba: Strój Krzysztofa nie był wybrany przypadkowo, gdyż święty ten był patronem wędrowców i pielgrzymów, jak też opiekunem wędrownych kupców. Jest to kolejne odniesienie do fundatora i jego profesji.

Po obu stronach św. Krzysztofa ukazani są dwaj inni święci: po lewej mnich z pastorałem i otwartą książką - święty Maur, po prawej święty Idzi z łanią i strzałą w ramieniu. Postacie świętych pojawiają się w wezwaniu kaplicy, jak również nawiązują do nazwisk rodowych fundatorów, którzy zostali ukazani na skrzydłach tryptyku - Willem z rodu Moreelów po prawej stronie św. Maura, Barbara z rodu Vlaenderberghów (Hertsvelde'ów) po lewej stronie św. Idziego. Wybór tych dwóch świętych podyktowany był zakresem znaczeniowym nazwisk donatorów, gdyż Maurus i Moreel mają identyczną etymologię, podczas gdy jeleń świętego Idziego nawiązuje do źródłosłowu Hertsvelde. Przynależność rodowa donatorów, znajdujących się już pod opieką i protekcją własnych patronów na panelach bocznych (świętych o imionach Barbara i Willem), znalazła zatem symboliczne odzwierciedlenie w wyborze świętych, którzy zostali ukazani na panelu środkowymi stali się patronami kaplicy grobowej.

thumb|250px|Rewers zamkniętego tryptyku z wizerunkami Jana Chrzciciela i Świętego Jerzego Boczne skrzydła tryptyku stanowią przykład zbiorowego portretu rodzinnego – gatunku, którego Memling był twórcą; ten sam typ zastosował w tablicy z Madonny Jacoba Floreinsa, a inni artyści Mistrz Legendy św. Łucji czy Adriaen Isenbrandt rozwinęli go w swoich pracach. Prawe skrzydło przedstawia Willema Moreela z patronem św. Willemem van Malevalem oraz jego czterech synów. Na lewym skrzydle ukazana jest żona donatora z jej patronką św. Barbarą i jedenastoma córkamiNowe badania rentgenogramem i w podczerwieni ujawniły, iż pierwotnie Memling namalował pięć córek; pozostałe zostały domalowane na pejzażu. Podobny zabieg miał miejsce na drugim skrzydle. Mimo iż na ramie widnieje data 1484, prace nad tryptykiem trwały znacznie dłużej; mistrz dokonywał drobnych poprawek i uzupełnień, głównie powiększając grono dzieci donatorów.

Rewers tryptyku Na rewersie tryptyku znajdują się wizerunki świętych Jana Chrzciciela i Jerzego, wykonane techniką grisaille. Postacie przedstawione zostały zgodnie z tradycyjną ikonografią chrześcijańską. Nieznana jest przyczyna umieszczenia właśnie tych świętych na tryptyku. Jak twierdzi Ziemba wizerunki świętych mogą nawiązywać do imion synów oraz do dwóch ideałów pobożności: vita contemplativa i vita activa oraz do przeciwstawienia Baranka Eucharystycznego smokowi Szatana - symbolowi zła i grzechu.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Obrazy Hansa Memlinga Kategoria:Obrazy w Groeningemuseum w Brugii Kategoria:Tryptyki (malarstwo) Kategoria:Święty Krzysztof na obrazach Kategoria:Święty Idzi na obrazach Kategoria:Święty Maur na obrazach