Kalendarium historyczne miasta Nowa Słupia w okresie, od powstania – 1351, do czasów kasaty Benedyktyńskiego klasztoru na Łysej Górze w roku 1819. mały|Nowa Słupia około 1920–1929 Nowa Słupia – początkowo wieś, następnie miasto benedyktynów świętokrzyskich do roku 1869. Od ponownie miasto, położone 10 km na północ od Łagowa, u wschodniego podnóża Łyśca, między potokiem Słona Woda i rzeką Słupianką, około 2 km na wschód od klasztoru świętokrzyskiego.
Nazwy patronimiczne miasta W roku – 1269 „Sluph, 1351 „Slup ciuitas cum villula sibi adiacenti, que eodem nomine Slup appelatur”, W wieku XIV – 1361 „Slup Noua”, W wieku XV – 1405 „Slup”, „Sluppy”, 1422 „Slvpy”, 1431 „Slupp”, 1437 „Antiqua et Nowa Slupy” [in dorso: Slup utraque], 1447 „Slupp”, 1452 „Noua Slup”, 1468 „Slup”, 1471 „Slupp”, 1473 „Slupia”, 1470–80 „Slup utraque”, „Nova et Vetus Slup”, „Nova Slup”, „Slup Nova”, „Slup”, 1477 „Slupyp”, 1478 Nova „Slup”, „Slup”, 1487 „Slupye”, 1491 „Slup”, w księgach miejskich z XV w.: „Slup”, „Slupp”, „Slupia”, „Sluppia”, „Slupia Nowa”. W wieku XVI 1504 „Slupp”, 1510n. „Slup”, 1527 „noua Slupi”, „Slup”, 1529 „Nova Slup”, „Slup”, Slupya”, 1546 „Slupia”, 1551 „Slupya”, 1553n. „Slupia”, 1564-4 „Slup”, 1578 „Slup nowa”, W wieku XVII 1601 „Słupia”, 1610 „Slupia”, „Slupensi”, 1662n. „Słupia nowa”, 1678 „Slupene”, 1688 Słupensis”, Wiek XVIII 1780 „Słupia Nowa”, Nazwy odnoszące się do Nowej Słupi lub do Starej Słupi: 1394 „Sluppi”, 1414-5 „Slupy”, „Slup”, „Slupia”, 1459 „Slupy”, 1460 „Slup”, 1463 „Slupp”, 1555 „Szlupia”, „Obie Słupie”, tzn. Nowa Słupia i Stara S.: 1437, 1470–80 zobacz wyżej, 1439, 1442, 1452 „utraque Slup”, 1472 „utraque Słupia”, 1474 „utraque Slupp”, 1491 „utraque Slup”, 1684 „Obojej Słupi” (pleban).
Podległość administracyjna świecka i kościelna W roku 1269 wieś, od 1351 miasto w 1351 ziemi sandomierskiej, w 1442 w powiecie sandomierskim, w 1827 powiecie opatowskim (Tabela II 183).
W roku 1439, 1470–80 parafia własna (Długosz L.B. TII s=489) – nazywana też parafią Obie Słupie, ponieważ pleban Nowej Słupi zarządzał także parafią Stara Słupia. W roku 1529 parafia Stara Słupia. Od roku 1564–1565 parafia własna.
Opis granic miasta, topografia W roku 1351, 1452 graniczy ze Starą Słupią, 1439 droga publiczna ze Słupi Nowej do Bodzentyna: 1470–80 graniczy z Lechowem, Bielinami, Dębnem, Jeziorkiem (są to granice całego klucza pod łysogórskiego dóbr klasztornych), ze Starą Słupią, Wólką Milanowską, Baszowicami, Bielowem (Długosz L.B. III 230, 232–3), 1610 – graniczy z Baszowicami, Serwisem, Wólką Milanowską, wspomniana droga z Nowej Słupi do wsi Serwis i Wólki Milanowskiej, 1608–34 – graniczy z przedmieściem „Radoszów”, 1733 – ze Świętym Krzyżem, 1780 – graniczy od wschodu ze Starą Słupią, od południa z Wólką Milanowską i górą Skułką, od zachodu z Baszowicami, od północy z Serwisem (Inw.Słup. 6), 1780 – z ogrodami miejskimi „Radoszów” (ib. 4).
Kalendarium historyczne miasta – wydarzenia i osoby z nim związane right|100px 1269 – Bolesław Wstydliwy pozwala opactwu świętokrzyskiemu lokować na prawie niemieckim wieś Grzegorzewice z wolnościami i zwyczajami takimi, jakie ma wieś Słup (Nowa Słupia). Wieś weszła w posiadanie klasztoru poprzez zamianę wsi Wojsław (obecnie część Mielca) na Grzegorzewice od rycerza Żegoty.
Wiek XIV 1351 – Kazimierz Wielki przenosi na prawo średzkie imiennie wyliczone posiadłości klasztoru świętokrzyskiego, w tym miasto Słup Nowa Słupia z przyległą doń wioseczką Słup (Stara Słupia). 1361 – znani są Słupscy mieszczanie: wójt Przybysław, Mikołaj zwany Smaga i Stanisław kowal. right|100px 1405 – Władysław Jagiełło zezwala na odbywanie w należącym do klasztoru mieście Nowej Słupi targów w każdy czwartek.
Wiek XV 1418 – sąd ławniczy w Nowej Słupi rozpatruje sprawę Piotra Szwatky, mieszczanina z Opola Lubelskiego, i jego syna Korodajwy. 1427 – Mikołaj opat klasztoru świętokrzyskiego przeznacza na potrzeby konwentu między innymi łaźnię w mieście Nowa Słupia, której łaziebny ma obsługiwać zakonników, pozwala także jednemu z nich udawać się w razie potrzeby do dworu opata w S.[N.] po zaopatrzenie. 1431 – radni miasta Nowa Słupia przyjmują Kunczę, przybyłego z miasta Łagowa, na współmieszczanina i polecają Maciejowi wpisać go „in libro civile”. 1431 – kupiec Andrzej z Nowej Słupi w Sandomierzu. 1437 – ponieważ opat świętokrzyski poparł Stefana wójta Nowej i Starej Słupi przeciw roszczeniom szlachetnemu Jana Murcza z Wieloborowic, który pozwał go o prawo bliższości po swojej śp. ciotce Elżbiecie, sąd ziemi sandomierskiej nakłada na Jana wieczyste milczenie w sprawie spornego wójtostwa. 1447 – powstaje dwór opata w mieście Nowej Słupi (id. 756). 1452 – Mikołaj Grin, Marcin Papyesz, Mikołaj Trsczenski, Mikołaj Karoni rajcy, Bogusz podwójci oraz 7 ławników: Stanisław Rychlica, Stanisław Białek, Mikołaj Krawiec alias Ambrosz, Maciej Lanczyczka, Mikołaj Brzeczka, Stanisław alias Stanik i Stefan zwany Zdun (Szdan) oświadczają, że przed ich sądem gajonym w Nowej Słupi Stanisław alias Stanikowicz, kmieć ze Starej Słupi zrezygnował na rzecz swego brata Jana z dziedzictwa matczynego w Starej Słupi położonego nad rzeką, idąc przez most w Starej Słupi, między dziedzictwami Jakuba Wchul i Janika, o które Jan pleban Obu Słupi pozwał niegdyś Katarzynę, wdowę po Staniku, a sąd w obecności Macieja opata świętokrzyskiego odrzucił jego roszczenia 1452 kowal. 1454 – występuje mieszczanin Stefan. 1463 – Jan, krawiec, mieszczanin. 1466 – Maciej Papyesz podwójci z radnymi Bogusławem Mikołajem Rudzkim, Stanisławem Stano, Wojciechem Kowalem oraz ławnikami: Wawrzyńcem Wrzoskiem, Stanisławem Gałką, Janem Piskorzem, Janem Janowskim, Mikołajem Czarnym, Szymonem Krawcem i Grzegorzem Ciemnym poświadczają, że Jan Krawiec sprzedał za 4 grzywny Janowi Światowiczowi ze Starej Słupi swój dom położony między domami Mikołaja Borowego i Piotra Szewca – w roku 1467 ul. Opatowska. right|100px 1468 – Kazimierz Jagiellończyk na prośbę opata Mikołaja zakazuje odbywania na szczycie Świętego Krzyża jarmarku na Zielone Świątki, niezatwierdzonego żadnym przywilejem, który zakłóca zakonnikom spokój i przeszkadza w modłach, a w jego miejsce ustanawia w mieście Słupi Nowej pod Łysą Górą 2 jarmarki tygodniowe, na Zielone Świątki i na św. Wawrzyńca [10 VIII], przyznając opatowi wyłączne prawo do sprzedaży napojów, oprócz wina, a także do pobierania targowego w wysokości 1 grosza od wozu z chlebem i 0,5 grzywny od innego wozu, od którego to podatku wolni mają być mieszczanie królewscy. 1469 – Jan biskup krakowski obiecuje przełożyć na inny termin nowo ustanowiony w jego mieście Bodzentynie jarmark na św. Ducha (tzn. na Zielone Świątki), który szkodzi podobnemu dorocznemu jarmarkowi w mieście Słupi Nowej należącemu do opata świętokrzyskiego, który z dawna odbywał się właśnie w dniu św. Ducha – w roku 1469 ul. św. Krzyża; 1470–80 miasto, należy do klasztoru świętokrzyskiego. Są w nim niewymierzone łany miejskie, z których płacony jest czynsz różnej wysokości, zależnej od wielkości roli, w sumie rocznie wynosi tylko 1 grzywna 40 groszy, 58 domów płaci opactwu po 1 wiardunku czynszu, co łącznie daje roczny dochód 14,5 grzywny. Jest też łaźnia płacąca klasztorowi 2 grzywny czynszu, której łaziebny zobowiązany jest na każde żądanie sam lub przez pomocnika obsługiwać zakonników w łaźni klasztornej na Świętym Krzyżu. Poza tym dwór i folwark klasztorny, obok podwójny młyn dający wymiar. 2 małe stawy rybne, wiatrak oraz doskonały sad koło dworu, z różnymi drzewami owocowymi, w tym ponad 500 płodnych grusz i jabłoni (Długosz L.B. III 230; II489). Do Nowej Słupi kmiecie z Koniemłotów i Tuklęcza dowożą sól klasztorowi, a ze Święcicy także inne towary (ib. III 238–9). Kmiecie z należących do klasztoru sieciechowskiego to jest Złotnik dowożą tu z Wieliczki i Krakowa to, co im każą (ib. 269), a kmiecie z Piotrowa, włości biskupa włocławskiego, dają podwody także do Nowej Słupi (ib. I 628); 1478 – Stanisław Nawek mieszczanin Nowo Słupski kupił niegdyś za 30 grzywien i konia wartości 2 grzywny od opata Michała sołectwo we wsi klasztornej Wólka MIlanowska, co obecnie potwierdza opat Jan, wśród świadków Leonard notariusz ze Słupi Nowej.
Wiek XVI 1504 – pobór z 5 łanów i 4 karczem dorocznych. 1506–1510 – szos wynosi 5 grzywien. 1510 – pobór z młyna starosłupskiego o 2 kołach korzecznych, młyna średniego o 4 kołach korzecznych, młyna wielkiego o 2 kołach i trzecim stępionym, młyna dworskiego o 2 kołach wodnych, młyna Sosnowskiego o 2 kołach walnych i tartaku (ib.). 1513 – powstaje nowe bractwo. 1529 – pobór z młyna dziedzicznego zwanego „Idzik” o 2 kołach, opustoszała piła (jaka nie wiadomo). 1529 – miasto Nowa Słupia oraz położony pod miastem młyn zwany „Idziego” należą do stołu opata świętokrzyskiego, czynsz z miasta wynosi 21 grzywny 2 grosze, z młyna 2 grzywny. Jest tu folwark opata, uprawa trójpolowa. 1530 – pobór z młyna dziedzicznego zwanego „Kracin” o 1 kole, dzierżawionego przez Idzika, z młyna dorocznego o 2 kołach zwanego Wielki Młyn, młyna sosnowskiego, dziedzicznego o 1 kole, dzierżawionego przez Bratka, i z karczmy. 1530 – 2 szos wynosi 5 grzywien (ib. 235v, 478, 618v). 1531 – pobór z młyna dorocznego „Nowa Słupia” o 1 kole, z młyna dziedzicznego o 1 kole zwanego „Kracin”, Wielkiego Młyna dziedzicznego o 1 kole [pod Starą Słupią], młyna Sosnowskiego dorocznego dzierżawionego przez Bratka (ib. 456). 1532 – pobór z Wielkiego Młyna i młyna dzierżawionego przez Bratka Sosnowskiego (ib. 600). 1532 – brak kmieci, pobór z młyna dzierżawionego przez Idzika (ib. 614v). 1538 pobór z 2 młynów i młyna Kuczorka (ib. I/7 191). 1538 – pobór od mieszczan i 5 komorników (ib. 203v). 1538 – klasztor świętokrzyski pobiera 48 grzywien 36 groszy. czynszu z miasta i po 2 grzywny czynszu z łaźni oraz z młynów „Idzik”, „Bujak” i „Kuczorek” (ib. 210). 1541 – krawiec Stanisław Maciek pozostawił w testamencie 15 sztuk bydła, 27 owiec, 20 kóz, 20 świń, ubrania, 2 kożuchy, dom z rolą w Osieku. 1546 – dwór w Słupi [N.?] obsługiwany bez wymiaru przez młyn w Michałowie koło Wierzbnika, który ma też przerabiać bez wymiaru, zarezerwowanego dla opata, słód poddanych klasztornych z miasta Słupi [Nowej]. 1553 – Zygmunt August przenosi na prawo niemieckie imiennie wyliczone posiadłości klasztoru świętokrzyskiego, w tym miasto Nowa Słupa z wioseczką zwaną. Słupia [Stara Słupia]. 1554 – w Słupi Nowej jest 64 rodziny i 17 komorników. 1557 – trzy lata później 63 rodziny (ib.), w roku 1561 mowa jest o Rudkach. 1561 – znany jest starosta słupski Jan Dobrucki. 1563 – w Nowej Słupi spisano 67 rodzin. 1566 – burmistrz Marcin krawiec. 1566 – Franciszek Szewc, mieszczanin Nowej Słupi, zapisuje żonie Reginie Kulebiance połowę na jego „domie” i „zatyłku” (pisownia oryginalna – mowa pewnie o oficynach) pod pewnymi warunkami. 1567 – opat nadaje mieszczanom pastwisko pod lasem zwane „Kliszcz”. 1570 – z ksiąg poborowych, 1 pobór od 17 rękodzielników i 3 czeladników, 13 komorników, 5 gorzelników oraz z młyna o 3 kołach z rolą. 1578 – miasto – szos 16 florenów, pobór z 2,5 łanów miejskich, od 21 rzemieślników, 10 komorników, z 1 młyna dziedzicznego o 1 kole i z rolą, 1 stępy z 1 kołem. 1579 – opat i konwent nadają mieszczaninowi Wawrzyńcowi Wachowi niwki w oznaczonych granicach z zastrzeżeniem czynszu i dziesięcin dla opata i klasztoru. 1580 – opat i konwent dają mieszczaninowi Nowej Słupi pastewnik miejski nad stawem „Serwisz Kaptur” Serwis z zapisem 200 grzywny, rezerwując dla siebie dziesięcin (ib.). 1580 – powstaje cech wielki. 1589 – odnotowano 26 domów w rynku i 39 domów przy ulicach, 4 kuźnie kowalskie, 4 warsztaty szewskie, 3 piekarzy, 3 krawców, 2 prasołów, kuśnierz, bednarz, kołodziej, tkacz, 6 chałup i 6 gorzelników, szos (podatek miejski, płacony z domów.)(ib.).