Świat przeżywany, świat życia (niem. Lebenswelt) – w fenomenologii, świat otaczający jednostkę pojmowany przez nią subiektywnie jako świat realny. Specyfiką takiego widzenia świata jest brak wątpliwości w jego realność. Jako świat życia można rozumieć zdroworozsądkowy świat życia codziennego, codziennych doznań i działań jednostki, ale także świat marzeń sennych, fantazji czy doznań religijnych.

Pojęcie zostało wprowadzone do filozofii przez Edmunda Husserla. Do socjologii wprowadził je Alfred Schütz.

Źródła Ukształtowanie pojęciapowszechnie wiązane jest z Husserlem. Można jednak wskazać na jego wcześniejsze źródła u innych autorów. Ferdinand Fellman upatruje się jego źródeł w protestanckiej filozofii kultury i jej wizji Królestwa Bożego, której fundamentem jest racjonalistyczne pojęcie Boga. Podobne idee można też znaleźć w pragmatyzmie Williama Jamesa (ok. 1904), Hugo von Hofmannsthala (1907/1908), Ernsta Troeltscha (1910), Georga Simmla (1912, 1913), Maxa Wiesera (1924), Rudolfa Euckena (1912, 1918) oraz Hansa Freyera (1923).

Termin Lebenswelt pojawił się w literackiej niemczyźnie w XIX w. Heinrich Heine w Nocach florenckich (1836) pisze o "słonecznym świecie życia" (sonnige Lebenswelt) przeciwstawianym "królestwu cieni". Słowo używane też było w dyskursie biologicznym (m.in. przez Ernsta Haeckla).

Edmund Husserl Pojęcie świata przeżywanego (Lebenswelt) pojawiło się w fenomenologii Edmunda Husserla, który uczynił je jednym z naczelnych tematów w pracy Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna (pisane 1934–1937, wydane w 1954). Sama idea pojawiała się już u niego wcześniej, np. w pracy Ding und Raum (1910/1911), a termin w drugiej częsci Idei (1918). Systematycznie pojęcie zostało rozwinięte w Kryzysie nauk europejskich, gdzie Husserl opisuje on dziejowe zjawisko oddalania się europejskich nauk (przede wszystkim o nauk ścisłe) od pierwotnego, przedteoretycznego doświadczenia rzeczywistości. Zapoczątkowany przez Kartezjusza przełom w geometrii (zarytmetyzowana geometria analityczna) i geometryzacja fizyki dokonana przez Galileusza, prowadzą zdaniem Husserla do opróżnienia naukowego doświadczenia świata z wszelkiego sensu. Przedteoretyczne poczucie świata, będące fundamentem doświadczenia jednostki, a jednocześnie umykające naukom nowozytnym nazywa Husserl światem przeżywanym. Koncepcja ta służy Husserlowi do analizy rozdźwięku pomiędzy naukowym obrazem świata a doświadczeniem jednostki. Rozdźwięk ten prowadzi do głębokiego kryzysu kultury.

Jan Patočka wskazywał, że u Husserla nauka, będąc podstawą życia w społeczeństwach przemysłowych, "leży jednocześnie u podłoża wyjałowienia współczesnego życia, jego anonimizacji, zniknięcia całego uchwytnego sensu w abstrakcji bez dna; to, co umożliwia nam życie, zaopatrując nas w potrzebne do tego środki, jednocześnie odbiera nam wszystkie vivendi causas wyższego rzędu, pozostawiając nas samotnymi w obliczu chaosu instynktów i tradycji, bez innych więzi jak tylko czysto powierzchowne.”.

Husserl proponuje uczynienie świata przeżywanego przeciwwagą dla negatywnych skutków światopoglądu scjentystycznego, jakie wywiera on na życie społeczne i, przede wszystkim, na życie duchowe. Jest on „zapomnianą podstawą”, na której miał się wspierać gmach nauki.

Husserl nadaje pojęciu Lebenswelt charakter aprioryczny, i to rozumiany bardzo radykalnie. Nie jest to aprioryczność rozumiana po Kantowsku, czyli kategorialnie. Świat przeżywany nie jest kategorią rozumową, ponieważ można ją stosować bez żadnych schematów i odnosi się raczej do całości doświadczenia, która sama nie pochodzi z doświadczenia i nie może być przez doświadczenie podważona. Zdaniem autora Kryzysu Kant nie przeprowadził badania transcendentalnego w sposób dostatecznie radykalny aby dostrzec „ukrytą sprawczość duchową” leżącą u podłoża każdego doświadczenia, a towłaśnie w świecie subiektywnej duchowości dochodzi do konstytucji świata przeżywanego. Pojęcie tego świata stanowi Husserlowską odpowiedź na paradoks autourzeczowienia poznającego podmiotu (możliwość ujmowania w poznaniu samego siebie jako przedmiotu).

Socjologia fenomenologiczna Alfreda Schütza Pojęcie Lebensweltu znalazło szerokie zastosowanie w socjologii fenomenologicznej Alfreda Schütza i jego następców. Schütza mniej interesowała refleksja transcendentalna oferowana przez fenomenologię, aniżeli wywodzona z niej koncepcja świadomości zanurzonej w świecie znaczeń, pozwalająca na nową empiryczną analizę zachowań autorów. Świat przeżywany stał się naczelną kategorią analizy struktur interpersonalnych wytwarzanych w toku życia społecznego. Świat życia był światem świadomości potocznej, przednaukowej i przedteoretycznej.

W świecie życia ludzie funkcjonują w ramach tzw. nastawienia naturalnego. Polega ona na przyjmowaniu świata jako oczywistego, w którego realność się nie podaje w wątpliwość, dopóki nie pojawi się sytuacja problemowa. Dopiero wtedy przestają wystarczać „przepisy” (recipes) służące do radzenia sobie z rutynowymi sytuacjami i konieczne staje się twórcze rozwiązywanie problemów. Każdy człowiek posiada własny, indywidualny świat życia, na który składają się jednak elementy powstałe przed jednostką i wspólnych dla wielu jednostek (np. język). Są one ograniczeniami i ramami w których jednostka działa. Świat przeżywany to obszar, w którym działający aktorzy odnajdują wytworzone przez praktykę społeczną schematy interpretacyjne, przy pomocy których orientują się oni w otaczającej ich rzeczywistości. Dzięki procesowi typizacji porządkują oni własne doświadczenie zgodnie z przyjętymi schematami, które pozwalają mu zaklasyfikować napotykane obiekty do pewnych danych z góry typów: „(…) w nastawieniu naturalnym codziennego życia zajmujemy się tylko pewnymi obiektami odcinającymi się od niekwestionowanego tła innych predoświadczonych obiektów.”.

Pojęcie świata życia pozwalało też Schützowi przezwyciężyć opozycję subiektywnego podmiotu i obiektywnego świata. Świat życia stanowi obszar intersubiektywności, miejscem spotkania w którym strumień świadomości jednostki spotyka się ze świadomością innych osób. To tutaj tworzy się społęczna i kulturowa rzeczywistość.

Koncepcja Schütza nie była prostą aplikacją koncepcji Husserla, ale jej przekształceniem, oddalając socjologię fenomenologiczną od fenomenologii filozoficznej. Schütz nie traktował świata przeżywanego jako mającego charakter aprioryczny. Użyte przez niego pojęcie predoświadczenia miało cel metodologiczny. Dzięki niemu badacz starający się naukowo (racjonalnie) wyjaśnić działania aktorów, nie stawia jednocześnie pytań o rozumowe ugruntowanie samych tych działań i stara się dać bezstronny opis wytwarzania się owej wspólnej płaszczyzny, na jakiej opierać się musi indywidualny proces rozumienia rzeczywistości. Schütz nie zamierzał ugruntowywać transcendentalnie intersubiektywności i życia społecznego, lecz wyjaśnić podstawowe założenia życia codziennego i wydobyć na jaw jego stałe struktury. Analiza socjologiczna musi brać ten świat jako podstawowy punkt odniesienia, a nie odwoływać się jedynie do swoich teoretycznych konstruktów. Naczelną zasadą powinien być postulat subiektywnej interpretacji, tzn. takiego podejścia do życia społecznego, które zakłada rozumienie działania aktorów w ich własnych kategoriach. „Właściwie rozumiany postulat subiektywnej interpretacji (…) głosi (…), że zawsze możemy – a dla pewnych celów musimy – odwołać się do działalności podmiotów w świecie społecznym i do jej interpretacji przez aktorów w kategoriach systemu projektów, dostępnych środków, motywów, istotności itd.”.

Jürgen Habermas W swoich pracach Jürgen Habermas odwoływał się do ujęcia świata życia wprowadzonego przez Schütza, umieszczając to pojęcie w kontekście teorii działania i łącząc z własną koncepcji racjonalności. Racjonalność komunikacyjna jest cechą działania podmiotów posługujących się mową jako medium dochodzenia do porozumienia i wyposażonych w zdecentrowany obraz świata. Znajduje ona swój wyraz w procesach argumentacji w toku których uczestnicy interakcji wysuwają wobec siebie roszczenia ważnościowe odnoszone do trzech formalnie wyodrębnionych światów: społecznego, obiektywnego i subiektywnego. Funkcją owych roszczeń jest krytyka, rozumiana jako metoda poszukiwania w rzeczywistości społecznej tego, co komunikacyjnie rozumne. Centralnym postulatem tej teorii racjonalności jest postulat możliwości osiągnięcia porozumienia w toku argumentacji. Aby porozumienie okazało się możliwe, należy przyjąć istnienie pewnego fundamentu scalającego ze sobą formalne koncepcje światów, na gruncie którego stworzyłyby one spójną całość do której odnosić by się mogły ważnościowe. Takim fundamentem jest Lebenswelt. „Dochodzenie do porozumienia przez podmioty działające komunikacyjnie odbywa się zawsze w horyzoncie świata życia. Ich świat życia powstaje z mniej lub bardziej rozproszonych, zawsze nieproblematycznych przeświadczeń składających się na ukryte w tle podłoże (Hintergrundüberzeugungen). To podłoże, jakim jest świat życia, jest źródłem definicji sytuacji zakładanych przez uczestników jako nieproblematyczne.”.

Habermas wymienia trzy funkcje jakie musi spełniać świat życia, aby działać stabilizującow odniesieniu do społecznej rzeczywistości zapewnienie ciągłości tradycji kulturowej, integrowanie grup przez normy i wartości, umożliwianie socjalizacji dorastających pokoleń.

Świat życia dostarcza holistycznego tła dla interakcji społecznych i zapewnianiu ciągłości racjonalizacji. Przeciwstawia się też tendencji odrywania się od kulturowej przeszłości, przyczyniającej się do alienacji struktur od historycznej rzeczywistości społeczeństw. Proces ten określany jest jako kolonizacja świata życia przez system celowo-racjonalny. W tym procesie racjonalnosć instrumentalna wkracza w obszary dotychczas opanowane przez świadomosć potoczną, co zwykle wiąże się z różnymi formami opresji. Świat życia i system wyrażają też odmienne perspektywy patrzenia na sferę społeczną. Świat życia jest perspektywą działajacej jednostki, a system jest spojrzeniem z punktu widzenia abstrakcyjnego obserwatora.

Przypisy

Bibliografia

.

Kategoria:Teoria socjologiczna Kategoria:Fenomenologia