Gorzynek oliwkowy, skoczek oliwkowy (Xenopipo uniformis) – gatunek małego ptaka z rodziny gorzykowatych (Pipridae). Występuje w północnej części Ameryki Południowej. Niezagrożony wyginięciem. Wyróżniono dwa podgatunki.

Taksonomia Gatunek opisali po raz pierwszy Osbert Salvin i Frederick DuCane Godman pod nazwą Chloropipo uniformis. Holotyp pochodził z góry Roraima. Choć na rok 2020 przez IOC gorzynek oliwkowy umieszczany jest w rodzaju Xenopipo, autorzy Cotingas and Manakins (2011) zastosowali jeszcze klasyfikację włączającą go do rodzaju Chloropipo, podobnie jak i autorzy Handbook of the Birds of the World (tom 9, 2004). Wedle American Ornithologists’ Union (1983) X. uniformis tworzy nadgatunek wraz z gorzynkiem zielonawym (X. holochlora), jednak Mayr i Phelps (1967) sugerują, że nie są oczywiste pokrewieństwa omawianego gatunku z innymi gorzykami. Wyróżnia się dwa podgatunki.

Podgatunki i zasięg występowania IOC wyróżnia następujące podgatunki: X. u. duidae (Chapman, 1929) – południowa Wenezuela w centralnej i północnej części stanu Amazonas, na obszarze tepui Cerro Duida i Cerro Sipapo; X. u. uniformis (Salvin & Godman, 1884) – od zachodniej części stanu Bolívar w Wenezueli (Cerro Jaua, górny bieg rzeki Caura) po zachodnią Gujanę i skrajnie północną Brazylię.

Gorzynek oliwkowy zasiedla wilgotne, skarłowaciałe górskie lasy wtórne, zdominowane przez zaczerniowate, a także mszyste lasy porastające zbocza tepui. Spotyka się go na wysokości 800–2100 m n.p.m., jednokrotnie odnotowany na zakrzewionej sawannie na południu Wenezueli.

Morfologia Rozpoznawanie Długość ciała wynosi 13,5–14 cm. W porównaniu do innych przedstawicieli rodzaju, gorzynek oliwkowy ma długi ogon i ze względu na ograniczony zasięg występowania jest łatwo rozpoznawalny. Jasna obrączka oczna odróżnia ten gatunek od samicy gorzynka czarnego (X. atronitens). Także podobną w upierzeniu samicę gorzyka rogatego (Ceratopipra cornuta) wyróżniają mniejsze rozmiary, krótsze skrzydła, żółte nogawice i brązowe do różowopomarańczowych nogi oraz nieco wydłużone pióra na karku.

Morfologia Nie występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Nie wyróżniając się na tle rodzaju Xenopipo, gorzynek oliwkowy jest ptakiem przysadzistym, o grubej szyi, z szerokim u nasady dziobem i stosunkowo długimi skrzydłami i ogonem. U dorosłego wierzch ciała jasnooliwkowy, lotki ciemnobrązowe. Sterówki szarobrązowe z oliwkowymi obrzeżeniami. Pierś oliwkowa, jaśniejsza od wierzchu ciała. Gardło żółtooliwkowe. Brzuch w środku żółty, z dużą ilością wplecionych zielonych piór. Pokrywy podskrzydłowe i lotki III rzędu białożółte, jednak ta cecha rzadko widoczna jest w terenie. Niewyraźna obrączka oczna przybiera barwę białawą do żółtawej. Osobniki młodociane przypominają dorosłą samicę. Jedyną informacją o pierzeniu u dorosłych ptaków jest odnotowanie faktu, że 8 spośród 23 ptaków zebranych w lutym w południowej Wenezueli (dane z 1998) przechodziło pierzenie piór okrywowych. Jedna samica, trzymana w Muzeum Historii Naturalnej w Chicago i odłowiona w środku listopada, przechodziła pierzenie lotek I rzędu. Mało informacji o nieopierzonych częściach ciała, wszystkie pochodzą z MHN w Chicago. Tęczówka opisywana jako „ciemna” lub brązowa. Nogi i stopy oraz dziób szare do ciemnoszarych lub szarobrązowych.

Wymiary (długości) podane w mm przedstawia poniższa tabela. Podgatunek Skrzydło Ogon Dziób Skok X. u. uniformis ♂ 75–83 51–54 15 15–18 X. u. uniformis ♀ 75–77 50–51 13,96–15,01 14,02–17,09 X. u. duidae ♂ 76–81 52–53 — — X. u. duidae ♀ 75–77 49–51 — —

Zachowanie Bardzo słabo poznany gatunek, podobnie jak i cały rodzaj Xenopipo. Zwykle X. uniformis przesiaduje samotnie i w ciszy, nie zwracając na siebie uwagi, w środkowej lub niższej cienistej warstwie lasu. Regularnie odwiedza skraje lasu z owocującymi przedstawicielami zaczerniowatych, gdzie przyłącza się do innych gorzyków, tanagr z rodzaju Tanagra oraz drozdów. Steven L. Hilty zasugerował, że gorzynek oliwkowy może bronić terytorium skupionego wokół zasobów pożywienia.

Głos Jeden z lepiej opisanych aspektów zachowania. Samiec odzywa się (celem zwabienia samicy – advertising call) przenikliwym, ale nie głośnym priiiiiiiII, wyraźnie wzrastającym na końcu, zwykle wydawanym w długich odstępach czasu; niekiedy poprzedzony serią głośnych, gwałtownych stu-tu-tu-tu-tu, lub krótkich chip!. Doniesiono także o częstym odzywaniu się zurrt!. Gorzynek oliwkowy wyraźnie reaguje na odtwarzany dźwięk jego gatunku.

Lęgi Autorzy HBW wspominają, że lęgi tego gatunku są całkowicie nieopisane. Z roku 1982 pochodzi informacja o osobniku młodocianym, zebranym późnym marcem i przechodzącym właśnie pierzenie z szaty młodocianej na dorosłą, natomiast z roku 1988 notatka o osobnikach obu płci, które w południowej Wenezueli w listopadzie i późnym lutym były w kondycji rozrodczej.

Status zagrożenia Przez IUCN gatunek klasyfikowany jest jako najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Trend liczebności populacji oceniany jest jako spadkowy ze względu na wylesianie. Na rok 2003 uznawany był za dość pospolity w Wenezueli. Rzadki w Gujanie i prawdopodobnie bardzo rzadki w północnej Brazylii. Jest brany pod uwagę jako trigger species przy wyznaczaniu ostoi ptaków IBA przez BirdLife International. Z obszarów chronionych występuje w trzech parkach narodowych Wenezueli: Canaima, Duida-Marahuaca i Jaua-Sarisariñama. Spotykany także na obszarze pięciu gór lub tepui uznanych za pomnik przyrody.

Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:

Bibliografia

Linki zewnętrzne Pierwszy opis gatunku

Nagrania głosów gorzynka oliwkowego w serwisie xeno-canto

Kategoria:Gorzykowate Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Fauna Brazylii Kategoria:Fauna Gujany Kategoria:Fauna Wenezueli Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1884 roku Kategoria:Taksony opisane przez Osberta Salvina