thumb|220px|Fra Angelico, Pala z Fiesole (1422-1423) thumb|220px|Piero della Francesca, Pala Federica da Montefeltro (1472) thumb|220px|Luca Signorelli, Pala św. Onufrego (1485) thumb|220px|Carlo Crivelli, Pala Ottoniego (1490) thumb|220px|Giovanni Bellini, Pala św. Zachariasza (1505) Pala (prawdopodobnie z wł. palese – widoczny, jawny; palesare – odkrywać, objawiać) – typ monoscenicznej renesansowej nastawy ołtarzowej w formie prostokątnej tablicy bez zwieńczeń i szczytów, niekiedy w oprawie architektonicznej, z malowidłem przedstawiającym najczęściej Sacra Conversazione, wykształcony we Włoszech w I połowie XV wieku.
Historia W okresie gotyku włoskie nastawy ołtarzowe składały się najczęściej z licznych, zestawionych w wielu kondygnacjach, przeważnie małych obrazów z wizerunkami pojedynczych świętych, oddzielonych wąskimi ramami architektonicznymi. W pierwszym trzydziestoleciu XV wieku wykształcił się stopniowo nowy typ nastawy ołtarzowej przeznaczony do kościołów budowanych w nowym renesansowym już stylu. Według Brunelleschiego obrazy ołtarzowe powinny mieć kształt tabula quadrata et sine civoris (wskazówki dotyczące dekoracji San Lorenzo we Florencji)C. Bucci, Wczesny renesans, Warszawa 2010, s. 176.. Stworzenie ujednoliconej przestrzeni malarskiej wymagało odmiennego układu kompozycyjnego, eliminującego podziały pionowe. Taką jednolitą przestrzeń sceny narracyjnej widać już np. w Hołdzie Trzech Króli Gentilego da Fabriano oraz w Złożeniu do grobu Fra Angelica, choć ich zwieńczenia składały się jeszcze z kilku szczytów. Przykładem odwrotu od dotychczasowych poliptyków jest Madonna z Dzieciątkiem i świętymi (1424-30) Fra Angelica z kościoła San Domenico w Fiesole. Zamiast snycerskich ram architektonicznych podział sceny tworzą tutaj elementy rozbudowanej architektury tronu, której arkady stanowią obramowania dla poszczególnych postaci. Święci nie są już odizolowani i umieszczeni zgodnie z hierarchią w osobnych niszach po obu stronach centralnej postaci, lecz tworzą grupę wokół tronującej Marii Panny z Dzieciątkiem. Złote tło zostało zastąpione rozległym pejzażemCh. Stukenbrock, B. Toepper, Arcydzieła malarstwa europejskiego, Koenigswinter 2007, s. 331..
W ten sposób narodził się typ Sacra Conversazione – przedstawienie tronującej Madonny z Dzieciątkiem i świętymi, niekiedy w towarzystwie donatorów lub aniołów. Nazwa (Święta Rozmowa) wprowadza w błąd; w rzeczywistości wszystkie przedstawione postacie pogrążone są w milczeniu. Święci nie tyle rozmawiają ze sobą czy Maryją, lecz trwają w communio sanctorum (świętych obcowanie), poza czasem, w moralnej i duchowej łączności z Jezusem ChrystusemA. Kramiszewska, Sacra Conversazione, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 17, Lublin 2012, łam 821.. Niekiedy scena rozgrywa się w apsydzie, we wnętrzu kościoła, co sprawia, że przestrzeń obrazu staje się przedłużeniem przestrzeni realnej, a patrzący z obserwatora zamienia się w uczestnika przedstawianej sceny na równi z jej bohateramiHistoria sztuki świata, t. 3, Warszawa 2000, s. 343..
Z pewnym opóźnieniem taki typ nastawy pojawił się też w ośrodkach artystycznych północnych Włoch, gdzie jeszcze w latach 60. XV w. Antonio Vivarini tworzył poliptyki w skomplikowanych ramach, cechujące się niezwykłym bogactwem dekoracyjnym. Kompozycję obrazów ołtarzowych całkowicie zmienił tam Giovanni Bellini, ustanawiając wzór malowidła ołtarzowego dla następnego stulecia.
Inaczej przedstawiała się sytuacja na północ od Alp. W Niderlandach w sztuce sakralnej XV w. dominował malarski tryptyk. W Niemczech, Polsce i krajach skandynawskich najpopularniejszą formą nastawy ołtarzowej stał się pentaptyk, przeważnie z dekoracją rzeźbiarską lub rzeźbiarsko-malarską.
Wybrane dzieła Fra Angelico – Pala z Fiesole, 1422-23, 212 × 237 cm, San Domenico, Fiesole Filippo Lippi – Pala Barbadorich, 1437-38, 208 × 244 cm, Luwr, Paryż Fra Angelico – Pala św. Marka, ok. 1440, 220 × 227 cm, Museo di San Marco, Florencja Domenico Veneziano – Pala św. Łucji, 1445-47, 210 × 215 cm, Uffizi, Florencja Andrea Mantegna – Pala św. Zenona, 1456, 480 × 450 cm, San Zeno, Werona Sandro Botticelli – Pala św. Ambrożego, ok. 1471, 170 × 194 cm, Uffizi, Florencja Giovanni Bellini – Pala z Pesaro, 1471-74, 262 × 240 cm, Museo Civico, Pesaro Piero della Francesca – Pala Federica da Montefeltro, 1472, 248 × 180 cm, Pinakoteka Brera Francesco del Cossa – Pala Kupców, 1474, 227 × 266 cm, Pinacoteca Nazionale, Bolonia Antonello da Messina – Pala św. Kasjana, 1475-76, 125,5 × 146,2 cm, Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu Ercole de’ Roberti – Pala z Rawenny, 1480, 323 × 240 cm, Pinakoteka Brera, Mediolan Vincenzo Foppa – Pala Bottigelli, 1480-84, 124 × 171 cm, Pinacoteca Malaspina, Pawia Sandro Botticelli – Pala Bardich, 1485, 185 × 180 cm, Gemäldegalerie, Berlin Luca Signorelli – Pala św. Onufrego, 1485, 221 × 189 cm, Museo dell’Opera del Duomo, Perugia Giovanni Bellini – Pala św. Hioba, 1487, 471 × 258 cm, Gallerie dell'Accademia, Wenecja Sandro Botticelli – Pala św. Barnaby, 1487, 268 × 280 cm, Uffizi, Florencja Sandro Botticelli – Pala św. Marka, 1488-90, 378 × 258 cm, Uffizi, Florencja Giovanni Bellini – Pala Agostina Barbarigo, 1488, 200 × 320 cm, San Pietro Martire, Wenecja (Murano) Carlo Crivelli – Pala Ottoniego, 1490, 175 × 151 cm, National Gallery w Londynie Cima da Conegliano – Pala z Conegliano, ok. 1492, 235 × 150 cm, Katedra, Conegliano Carlo Crivelli – Pala św. Franciszka z Fabriano, 1498, 194,3 × 93,3 cm, Pinakoteka Brera, Mediolan Lorenzo Costa – Pala św. Tekli, 1496, 155 × 167,5 cm, Pinacoteca Nazionale, Bolonia Pietro Perugino – Pala z Fano, 1497, 262 × 215 cm, Santa Maria Nuova, Fano Rafael Santi – Pala Colonna, 1503-05, 169 × 169,5 cm, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork Giovanni Bellini – Pala św. Zachariasza, 1505, 500 × 235 cm, San Zaccaria, Wenecja Giorgione – Pala z Castelfranco, 1505, 200 × 152, San Liberale, Castelfranco veneto Rafael Santi – Pala Ansideich, 1505, 274 × 152 cm, National Gallery w Londynie Cima da Conegliano – Pala Montinich, 1506-07, 301 × 211 cm, Galleria Nazionale, Parma Lorenzo Lotto – Pala Alessandra Martinengo, 1513-16, 520 × 250 cm, Santi Bartolomeo e Stefano, Bergamo Girolamo Romanino – Pala św. Justyny, 1514, 678 × 366 cm, Museo Civico, Padwa Jacopo Pontormo – Pala Pucciego, 1517, 214 × 195 cm, San Michele Visdomini, Florencja Tycjan – Pala Jacopa Pesaro, 1519-26, 478 × 268 cm, Santa Maria Gloriosa dei Frari, Wenecja Lorenzo Lotto – Pala św. Bernardyna, 1521, 287 × 268 cm, San Bernardino in Pignolo, Bergamo Lorenzo Lotto – Pala Ducha Świętego, 1521, 287 × 267 cm, San Spirito, Bergamo Lorenzo Lotto – Pala św. Łucji, 1532, 243 × 237 cm, Pinacoteca Civica, Jesi Parmigianino – Pala z Casalmaggiore, 1539-40, 253 × 161 cm, Galeria Obrazów Starych Mistrzów w Dreźnie
Pala – geneza
Przypisy
Bibliografia Cristina Bucci, Wczesny renesans, Warszawa: Arkady, 2010, Marion Kaminski, Wenecja, Köln: Könemann, 2001, Caterina Limentani Virdis, Mari Pietrogiovana, Arcydzieła malarstwa ołtarzowego, Warszawa: Arkady, 2004,
Kategoria:Ołtarze Kategoria:Sztuka chrześcijańska Kategoria:Pojęcia historii sztuki