Antykoncepcja, zwana również kontrolą narodzin lub kontrolą płodności – zbiór metod lub środków służących zapobieganiu ciąży. Planowanie, udostępnianie i stosowanie antykoncepcji nazywane jest planowaniem rodziny. Bezpieczny seks, w tym stosowanie męskich lub żeńskich prezerwatyw, może również uchronić przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Antykoncepcja stosowana jest już od czasów starożytnych, jednak skuteczne i bezpieczne metody stały się dostępne dopiero w XX wieku. W niektórych kulturach dostęp do antykoncepcji jest celowo ograniczany, ponieważ uznawana jest ona za moralnie lub politycznie niepożądaną.
Do najskuteczniejszych metod antykoncepcji należą sterylizacja polegająca na wazektomii u mężczyzn i podwiązaniu jajowodów u kobiet, a także wkładki domaciczne i implanty antykoncepcyjne. W dalszej kolejności wymienić można hormonalne środki antykoncepcyjne, w tym pigułki doustne, plastry, krążki dopochwowe i zastrzyki. Do mniej skutecznych metod należą metody barierowe, takie jak prezerwatywy, diafragma, gąbka antykoncepcyjna i metody objawowo-termiczne. Najmniej skuteczne metody to środki plemnikobójcze i przerwanie stosunku przez mężczyznę przed ejakulacją. Sterylizacja jest metodą wysoce skuteczną, jednak zazwyczaj nieodwracalną; wszystkie pozostałe metody są odwracalne natychmiast po zaprzestaniu ich stosowania. Antykoncepcja postkoitalna umożliwia zapobieganie ciąży w okresie kilku dni po stosunku seksualnym bez zabezpieczenia. Abstynencja seksualna uznawana jest przez niektórych za metodę kontroli narodzin, jednak edukacja seksualna dopuszczająca wyłącznie abstynencję może spowodować wzrost liczby ciąż u nastolatek, jeżeli nie zostanie uzupełniona o edukację w zakresie antykoncepcji.
Ciąża u nastolatek wiąże się większym ryzykiem powikłań. Młodzi ludzie mogą stosować wszystkie formy antykoncepcji, jednak szczególnie pomocne w zmniejszeniu liczby ciąż u nastolatek są długodziałające, odwracalne metody antykoncepcji takie jak implanty, wkładki domaciczne lub krążki dopochwowe. Po porodzie kobiety, które karmią nie tylko piersią, mogą zajść w ciążę już po upływie czterech do sześciu tygodni. Z niektórych metod antykoncepcji można zacząć korzystać zaraz po porodzie, natomiast stosowanie innych jest możliwe po upływie nawet sześciu miesięcy. W wypadku kobiet karmiących piersią preferowane są środki zawierające wyłącznie progestagen, złożone doustne pigułki antykoncepcyjne nie są natomiast zalecane. Kobietom po menopauzie zaleca się stosowanie antykoncepcji przez rok od ostatniej menstruacji.
W krajach rozwijających się ok. 222 milionów kobiet, które nie chcą zajść w ciążę, nie korzysta z nowoczesnych metod antykoncepcji. Kontrola narodzin w krajach rozwijających się pozwoliła zmniejszyć liczbę zgonów okołoporodowych o 40% (około 270 000 zgonów mniej w 2008 r.), a mogłaby zredukować ją nawet o 70%, gdyby w pełni odpowiedziano na zapotrzebowanie na antykoncepcję. Dzięki wydłużeniu odstępów pomiędzy poszczególnymi ciążami kontrola narodzin przyczynia się do zmniejszenia liczby powikłań okołoporodowych u dorosłych kobiet i zwiększenia przeżywalności ich dzieci. W świecie rozwijającym się lepszy dostęp do antykoncepcji wpływa dodatnio na zarobki i majątek kobiet, ich wagę oraz dostęp do edukacji i zdrowie ich dzieci. Antykoncepcja zwiększa wzrost gospodarczy ze względu na mniejszą liczbę dzieci pozostających na utrzymaniu rodzin, większą liczbę kobiet uczestniczących w życiu zawodowym i mniejszą konsumpcję deficytowych zasobów.
Metody Do metod antykoncepcji zalicza się metody barierowe, antykoncepcję hormonalną, wkładki domaciczne, sterylizację i metody behawioralne. Stosuje się je przed stosunkiem seksualnym lub w jego trakcie. Natomiast antykoncepcja postkoitalna jest skuteczna do kilku dni po odbyciu stosunku. Skuteczność określana się ogólnie jako procent kobiet, które zachodzą w ciążę w trakcie roku stosowania danej metody, a czasami również jako współczynnik zawodności w całym okresie stosowania, co dotyczy wysoce efektywnych metod, takich jak podwiązanie jajowodów.
Do najskuteczniejszych metod należą te, które działają długo i nie wymagają częstych wizyt u lekarza. W wypadku sterylizacji chirurgicznej, implantów hormonalnych i wkładek domacicznych wskaźnik zawodności w pierwszym roku stosowania jest na poziomie niższym niż 1%. Dla hormonalnych pigułek antykoncepcyjnych, plastrów, krążków lub laktacyjnego braku miesiączki wskaźnik zawodności w pierwszym roku (lub w pierwszym półroczu w wypadku laktacyjnego braku miesiączki) również może pozostawać w granicach 1%, pod warunkiem stosowania tych metod ściśle według zaleceń. Przy typowym stosowaniu wskaźniki zawodności w pierwszym roku są jednak stosunkowo wysokie i mieszczą się w przedziale 3–9%, co jest spowodowane nieprawidłowym korzystaniem z metod. W wypadku innych rozwiązań, takich jak metody objawowo-termiczne, prezerwatywy, diafragmy czy środki plemnikobójcze, wskaźnik zawodności w pierwszym roku osiąga znacznie wyższy poziom nawet przy stosowaniu idealnym.
Wszystkie metody antykoncepcji mogą mieć pewne skutki uboczne, ryzyko ich wystąpienia jest jednak mniejsze niż szansa na zajście w ciążę. W wypadku wielu metod, takich jak doustne pigułki antykoncepcyjne, wkładki domaciczne, implanty i zastrzyki, liczba ciąż w roku po zaprzestaniu ich stosowania jest taka sama, jak u kobiet, które nie stosowały żadnej antykoncepcji.
U kobiet cierpiących na określone problemy zdrowotne pewne formy antykoncepcji mogą wymagać bardziej szczegółowych badań. Zdrowe kobiety natomiast mogą rozpocząć stosowanie wielu metod (w tym pigułek antykoncepcyjnych, zastrzyków, implantów i prezerwatyw) bez konieczności poddania się badaniu fizykalnemu. Nie wydaje się, by badanie narządów miednicy, badanie piersi lub badania krwi przed rozpoczęciem stosowania pigułki antykoncepcyjnej mogły wpłynąć na wynik korzystania z tej metody, w związku z czym nie są one wymagane. Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała w 2009 roku szczegółową listę kryteriów natury medycznej umożliwiających wybór poszczególnych typów metod antykoncepcji.
Skuteczność Dane dotyczą odsetku ciąż (rozumianej jako zaczynającą się po zagnieżdżeniu się zarodka) po 1 roku stosowania danej metody: Metoda antykoncepcyjna Skuteczność przy pełnym stosowaniu wszystkich zaleceń (w %) Skuteczność przy typowym użyciu (w %)Histerektomia 100 100 Implanon (hormonalny jednoskładnikowy P) 99,95 99,95 Wazektomia 99,9 99,85 Wkładka domaciczna Mirena (LNg) 99,8 99,8 Depo-Provera (hormonalny jednoskładnikowy P) 99,8 94 Tabletka antykoncepcyjna dwuskładnikowa 99,7 91 (wartość zaniżona) Evra Patch (hormonalny dwuskładnikowy E+P) 99,7 91 NuvaRing (hormonalny dwuskładnikowy E+P) 99,7 91 Metody rozpoznawania płodności – Metoda objawowo-termiczna 99,6 – Metody rozpoznawania płodności – komputer cyklu 99,36 99,36 Sterylizacja kobiety 99,5 99,5 Tabletka antykoncepcyjna jednoskładnikowa 99,49 91 (wartość zawyżona) Wkładka domaciczna ParaGard (copper T) 99,4 99,2 Prezerwatywy męskie 98 82 Metody rozpoznawania płodności – Metoda owulacji (Billingsów) 97 – Stosunek przerywany 96 78 Metody rozpoznawania płodności – 76 Prezerwatywy żeńskie 95 79 Metody rozpoznawania płodności – Kalendarzyk 95 – Diafragma 94 88 Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która nie rodziła) 91 88 Spermicydy 82 72 Gąbka dopochwowa (w przypadku kobiety, która już rodziła) 80 76 Brak antykoncepcji 15 15
Antykoncepcja hormonalna Hormonalne środki antykoncepcyjne mają na celu powstrzymywanie owulacji i zapłodnienia. Dostępnych jest wiele rodzajów takich środków, w tym tabletki antykoncepcyjne, implanty umieszczane pod skórą, zastrzyki, plastry, wkładki domaciczne i krążki dopochwowe (pierścień antykoncepcyjny, pierścień antykoncepcyjny). Obecnie dostępne są one jedynie dla kobiet. Istnieją dwa rodzaje środków doustnych: złożona doustna pigułka antykoncepcyjna oraz pigułka jednoskładnikowa, tzw. minipigułka, która zawiera wyłącznie progestagen. Druga z nich przyjęta w trakcie ciąży nie zwiększa ryzyka poronienia ani nie powoduje wad wrodzonych. Pigułki, zarówno zawierające wyłącznie progesteron, jak i dwuskładnikowe, działają głównie przez zapobieganie owulacji oraz przez zmiany w śluzie utrudniające ruch plemników. Ponadto teoretycznie progesteron poprzez wywieranie atroficznego wpływu na endometrium może hamować implantację, ale nie ma dowodów naukowych na antyimplantacyjny mechanizm działania doustnej antykoncepcji. Część autorów sugeruje, że skuteczność doustnej antykoncepcji w pewnym stopniu zależy od drugorzędnych efektów mających miejsce po zapłodnieniu. W wypadku pigułek dwuskładnikowych pojawienie się ciąż (przy czym współczesne definicje ciąży określają często moment implantacji zarodka, nie moment zapłodnienia jako początek ciąży), kiedy dwa pierwsze mechanizmy zawodzą, także sugeruje, że efekt antyimplantacyjny nie jest istotny. Farmakolodzy wymieniają zapobieganie implantacji jako jeden z mechanizmów działania antykoncepcji hormonalnejBertram G. Katzung, Basic and Clinical Pharmacology, 2012..
Złożone hormonalne środki antykoncepcyjne wiążą się z nieznacznym wzrostem ryzyka wystąpienia zakrzepicy żylnej i tętniczej; ryzyko ich wystąpienia jest jednak wciąż mniejsze niż szansa na zajście w ciążę. Ze względu na te zagrożenia nie zaleca się stosowania ich u kobiet palących powyżej 35. roku życia. Wpływ tych środków na popęd płciowy może być różny: niektóre powodują spadek popędu, inne jego wzrost, większość natomiast nie ma na to żadnego wpływu. Złożone środki antykoncepcyjne zmniejszają ryzyko raka jajnika i raka trzonu macicy, nie mają natomiast wpływu na ryzyko zachorowania na raka piersi. Często zmniejszają też krwawienie menstruacyjne i ból podczas miesiączkowania. Niższe dawki estrogenu stosowane w krążku dopochwowym mogą zmniejszać ryzyko wrażliwości piersi, nudności i bólu głowy związanego z dużymi ilościami pochodnych estrogenowych.
Minipigułki zawierające tylko progestagen, zastrzyki i wkładki domaciczne nie wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zakrzepicy i mogą być stosowane przez kobiety, u których wcześniej dochodziło do występowania zakrzepicy żylnej. Kobiety, u których w przeszłości występowała zakrzepica tętnicza, powinny stosować niehormonalne metody antykoncepcji lub środki oparte wyłącznie na progestagenie. Minipigułki zawierające tylko progestagen mogą łagodzić objawy menstruacji, ponadto mogą być stosowane przez kobiety karmiące piersią, ponieważ nie wpływają na produkcję mleka. Środki zawierające wyłącznie progestagen mogą powodować nieregularne krwawienia, a niektóre stosujące je kobiety zgłaszały brak miesiączki. Progestageny o działaniu antyandrogennym, drospirenon i dezogestrel, zwiększają ryzyko pojawienia się zakrzepicy, nie są więc środkami pierwszego rzutu. Opinie na temat typowego wskaźnika zawodności w pierwszym roku stosowania podawanego w zastrzykach progestagenu w preparacie Depo-Provera są podzielone; wartość wskaźnika waha się od 1% do 6%.
Metody barierowe mały|Zwinięta męska prezerwatywa Barierowe środki antykoncepcyjne służą zapobieganiu ciąży poprzez fizyczne blokowanie dostępu spermy do macicy. Należą do nich prezerwatywy męskie i kobiece, kapturek naszyjkowy, diafragma i gąbka dopochwowa ze środkiem plemnikobójczym.