Slaktywizm (również slacktywizm, ang. slacktivism, od slack – leń, wałkoń i activism – aktywizm) – odnosi się do aktywizmu politycznego bądź społecznego, który nie powoduje istotnych praktycznych skutków, a jedynie przyczynia się do samozadowolenia osoby biorącej udział. Działania uznawane za slaktywizm zwykle są bardzo proste i nie wymagają zaangażowania od uczestnikówMichał Kolanko, „Slacktywizm i internetowe wypalenie”, 300polityka, 15.04.2012, dostęp 2014-07-04.„Nic się nie zmieniło, ważne sprawy nadal potrzebują ofiary z krwi”, Zniekształcenie poznawcze (blog), 18.04.2014, dostęp 2014-07-04..
Slaktywizm obejmuje takie działania jak podpisywanie internetowych petycjiPetitions, snopes.com, dostęp 2014-07-04., przyłączanie się do organizacji bez uczestnictwa w ich działalności statutowej, kopiowanie statusów i postów, zmiana informacji osobistych czy awatarów na portalach społecznościowych.
Pomysł slaktywizmu stał się także obiektem zainteresowania naukowców w świetle współczesnego aktywizmu społecznego, ponieważ rosnąca popularność portali społecznościowych powoduje coraz powszechniejsze wykorzystanie ich w celu ułatwienia zaangażowania obywatelskiegoObar, Jonathan, i wsp. (2012). „Advocacy 2.0: An Analysis of How Advocacy Groups in the United States Perceive and Use Social Media as Tools for Facilitating Civic Engagement and Collective Action”. Journal of Information Policy. dostęp 04.07.14..
Według Wspólnego Programu Narodów Zjednoczonych Zwalczania HIV i AIDS (UNAIDS) slaktywizm zakłada, że ludzie, którzy pozornie wspierają działalność jakiejś organizacji wykonując bardzo proste czynności, nie są tak naprawdę zaangażowani i zdolni do poświęceń w celu osiągnięcia pożądanych efektów.
Krytyka i obrona slaktywizmu Pomimo pejoratywnego wydźwięku pojęcia slactywizm badania przeprowadzone przez Georgetown University wskazują, że tak zwani slaktywiści są „bardziej predysponowani do podjęcia działań prowadzących do realnych skutków”Andresen, Katya. „Why Slacktivism is Underrated”, dostęp 02.09.14. niż reszta społeczeństwa. Slaktywiści uczestniczą ponad dwukrotnie częściej w niewirtualnej działalności niż ludzie niezainteresowani aktywizmem internetowym, a ich działalność „ma większy potencjał wywarcia wpływu na pozostałych uczestników społeczeństwa” (niż osób nie zaangażowanych). Wśród korzyści płynących ze slaktywizmu wymieniane jest tworzenie bezpiecznego, niedrogiego, efektywnego i ekologicznego środka komunikacjiLeonard, Cindy. „In Defense of „Slacktivism”. dostęp 02.09.14.. Slaktywiści, nazywani przez niektórych „społecznościowymi czempionami”, łączą zaangażowanie w media społecznościowe z gotowością do reakcji, wykorzystując transparentność prowadzonych przez siebie rozmów do wywierania wpływu na ekonomiczne, socjalne i polityczne działaniaDavis, Jesse (27 October 2011). „Cause Marketing: Moving Beyond Corporate Slacktivism”. dostęp 02.09.14..
Publicysta Andrew Leonard rozwija tę myśl i przekonuje, ze choć proces produkcji smartfonów jest zaprzeczeniem podstawowych standardów praw człowieka, to warto ich używać, ponieważ technologia której dostarczają może być wykorzystana jako środek wywierania nacisku na zmianę metod ich produkcji. Możliwość szybkiej globalnej komunikacji umożliwia rozpowszechnianie wiedzy na temat warunków pracy jakie korporacje produkujące smartfony zapewniają swoim pracownikom oraz wpływie tej masowej produkcji na globalizację. Leonard twierdzi, że telefony i tablety mogą być efektywnymi narzędziami zmiany tej problematycznej sytuacji poprzez slaktywizm, ponieważ umożliwiają rozpowszechnianie informacji, wpłacanie datków i bardziej efektywną komunikację opinii na istotne tematyLeonard, Andrew. „There Is No Ethical Smartphone.” Salon, 23.02.2012. dostęp 02.09.14..
Sceptycy slaktywizmu zauważają, że błędnie zakłada on, iż wszystkie problemy mogą być z powodzeniem rozwiązane poprzez aktywność mediów społecznościowych. O ile dla lokalnych problemów może okazać się to prawdą, w przypadku kwestii o zasięgu globalnym slaktywizm zwykle jest nieefektywny. W 2009 roku na antenie radia NPR padło pytanie zadane przez Morozova czy „korzyść marketingowa uzyskana dzięki większej zależności od nowych mediów jest warta strat organizacyjnych, które odczuwają tradycyjni aktywiści, jako że zwykli ludzie w efekcie zaczynają odchodzić od konwencjonalnych (i udowodnionych jako skutecznych) form aktywizmu”Morozov, Evgeny. „Foreign Policy: Brave New World Of Slacktivism”. dostęp 02.09.14..
Krytyka slaktywizmu często wynika z założenia, że działalność prowadzona przez internet nie jest efektywna i że przyczynia się do zmniejszenia bądź całkowitego zarzucenia zaangażowania slaktywistów w niewirtualną działalność w danej dziedzinie. Wiele badań dotyczących tego zjawiska koncentruje się jedynie na pojedynczych przypadkach bądź kampaniach, co czyni oszacowanie jaki procent akcji prowadzonych przez media społecznościowe osiągnął pierwotnie założone cele wyjątkowo trudnym. Co więcej, badania te zwykle koncentrują się na aktywizmie w kontekście demokracji i swobód obywatelskich, podczas gdy w wielu krajach na świecie publiczne poparcie, odpowiedź na zaproszenie lub opublikowanie awatara lub sloganu na profilu w portalu społecznościowym mogą zostać odebrane jako zachowanie wrogie systemowi. Tym samym krytyka slaktywimu oparta na zachodniej mentalności pomniejsza jego znaczenie w kontekście represyjnej politykiRadsch, Courtney (Maj 2012). „Unveiling the Revolutionaries: Cyberactivism and Women’s Role in the Arab Uprisings”. Rice University. format: pdf, dostęp 02.09.14.„Cyberactivism and the Arab Revolt: Battles Waged Online and Lessons Learned (Part 1 of 9)”. YouTube. 29.03.2011. dostęp 02.09.14.. Dziennikarka Courtney C. Radsch dowodzi, że slaktywizm pomimo niskiego poziomu zaangażowania był ważną formą aktywizmu społecznego dla arabskiej młodzieży przed oraz podczas Arabskiej wiosny, ponieważ był formą wypowiedzi wolnej od cenzury oraz był zdolny przyciągnąć uwagę i zaangażować media głównego nurtu. Potęga mediów społecznościowych polega na tym, iż są one źródłem informacji powielanych w mediach tradycyjnychCourtney Radsch (28.02.2011). „Double-Edged Sword: Social Media’s Subversive Potential”. Huffington Post. dostęp 02.08.14.. Badania wskazują, że „obawy przed działalnością wirtualną wypierającą realne niewirtualne zaangażowanie są bezpodstawne”, ponieważ statystycznie nie ma ona ani negatywnego ani pozytywnego wpływu na tradycyjne zaangażowanie w życie polityczneChristensen, Henrik Serup. „Political activities on the internet: slacktivism or political participation by other means?”. First Monday. dostęp 02.09.14..
Malcolm Gladwell w swoim artykule w New York Timesa z października 2010 rokuGladwell, Malcolm (4.10.2010). „Annals of Innovation – Small Change – Why the revolution will not be tweeted.”. The New Yorker. dostęp 03.09.14. ostro skrytykował tych którzy porównują „rewolucję” w mediach społecznościowych z rzeczywistym aktywizmem. Argumentował, że współczesne kampanie rozgrywające się w mediach społecznościowych nie mogą być porównywane z ryzykownym niewirtualnym aktywizmem, używając jako przykładu protestów w Greensboro. Historyk Robert Darnton podsumował problem tymi słowy: „cuda współczesnej technologii komunikacji wywołały fałszywe poczucie na temat przeszłości – że komunikacja nie ma historii lub, że w jej historii nie zdarzyło się nic wartego uwagi przed pojawieniem się telewizji oraz internetu”.
W odpowiedzi na tę krytykę Mirani stwierdził, że Gladwell ma rację w sytuacji gdy aktywizm zdefiniujemy jako podejmowanie bezpośrednich działań takich jak konfrontacje na ulicach. Jednakże jeśli uznamy, że aktywizm ma na celu podnieść świadomość i zmienić mentalność ludzi, a także wpłynąć na opinie na dany temat na całym świecie, to rewolucja w rzeczywistości odbywa się na TwitterzeMirani, Leo (2.10.2010). „Sorry, Malcolm Gladwell, the revolution may well be tweeted”. London: The Guardian. dostęp 03.09.14., przy użycu hasztagówCourtney C. Radsch (29.03.2011). „T he Revolutions Will Be Hashtagged: Twitter Turns 5 as the Middle East Demands Democracy”. Huffington Post. dostęp 03.09.14. oraz na YouTubeDavid Kenner (30.03.2011). „YouTube Revolutions”. Foreign Policy. dostęp 03.09.14.. W marcu 2012 roku w artykule Financial Timesa na temat przemocy w Ugandzie wywołanej przez Armię Bożego Oporu Matthew Green napisał, że slaktywizm wywołany filmem na ten temat „Kony 2012” osiągnął więcej dzięki temu 30-minutowemu nagraniu niż udało się osiągnąć oddziałom dyplomatów, pracowników NGO czy dziennikarzy w przeciągu 26 lat, odkąd konflikt się rozpoczął”Matthew Green (2012-03-12). „Let the Kony campaign be just the start”. Financial Times. dostęp 03.09.14, odzyskano poprzez archiwum web.archive.org..
Badania z 2011 roku obejmujące niewielką grupę studentów wykazały istnienie jedynie niewielkiej korelacji pomiędzy studentami angażującymi się w aktywizm polityczny na facebooku a studentami aktywnie udzielającymi się w niewirtualnym środowisku. Ci studenci, którzy zajmowali się aktywizmem politycznym wybierali formy niewymagające zaangażowania np. jak pisanie komentarzy w internecie, potwierdzając tym samym słuszność modelu teoretycznego slaktywizmuVitak, J., Zube, P., Smock, A., Carr, C. T., Ellison, N., & Lampe, C. (2011). It’s Complicated: Facebook Users’ Political Participation in the 2008 Election. Cyberpsychology, Behavior & Social Networking, 14(3), 107-114.. Część autorów pozytywnie ocenia możliwości slaktywizmu zauważając równocześnie niebezpieczeństwa czyhające na protestujących przy użyciu internetu. Zeynep Tufekci, wykładowca University of North Carolina oraz pracownica Berkman Center for Internet & Society w serii badań Berkman Luncheon Series poddała analizie możliwość wywierania wpływu przez slaktywizm na działania podjęte przez grupę dotyczące różnych ruchów społecznych. Badaczka przyznaje, że internetowy aktywizm jest potężnym narzędziem do budowy mentalnej przestrzeni potrzebnej do rozwoju protestu. Zauważa także, że zwiększonej perspektywie budowy protestu towarzyszy zmniejszone prawdopodobieństwo podjęcia realnych działań, ponieważ slaktywizm stroni od rozwijania protestu w kierunku podjęcia czynności niezbędnych do osiągnięcia pożądanych zmian„Getting from No to Go: Social Media-Fueled Protest Style From Arab Spring to Gezi Protests in Turkey | Berkman Center”. Cyber.law.harvard.edu. 2013-10-15. dostęp 03.09.14..
Rodzaje slaktywizmu Kliktywizm Kliktywizm to określenie angażowania w działalność społeczno-polityczną za pośrednictwem internetu, zwłaszcza mediów społecznościowych. Pozwala to organizacjom na określenie popularności ich działań poprzez śledzenie liczby kliknięć swojej petycji lub innej formy protestuWhite, Micah (12.08.2010). „Clicktivism is ruining leftist activism”. Londyn: Guardian. dostęp 2014-11-05.. Dla przykładu, brytyjska grupa UK Uncut wykorzystuje Twittera oraz inne strony www w celu organizacji protestów i bezpośrednich akcji przeciwko firmom oskarżonym o unikanie płacenia podatków„Clicktivists – a new breed of protestors'”. London Evening Standard Online. 19.01. 2011. dostęp 2014-11-05.. Ta odmiana slaktywizmu zastępuje jedynie dotychczasowe środki komunikacji pomiędzy członkami protestu i pociąga za sobą niewirtualny protest.
Kliktywizm może być także używany w stosunku do działań, których całość zamyka się w internecie; takich jak podpisywanie internetowych petycji lub wysyłanie e-maili do polityków lub dyrektorów przedsiębiorstw.
Krytycy kliktywizmu uważają, że to nowe zjawisko sprawia, że ruchy społeczne przypominają kampanie reklamowe w których informacje są kontrolowane, liczba kliknięć jest rejestrowana i często przeprowadzane są testy A/B. W celu poprawienia statystyk komunikaty są redukowane i upraszczane. W efekcie powoduje to, że akcje społeczne zostają zredukowane do listy adresów e-mail, zamiast społeczności zaangażowanych ludzi.
Działalność charytatywna