Zespół kacheksja-anoreksja (kacheksja, wyniszczenie nowotworowe, cancer cachexia) – zespół chorobowych objawów obserwowany w przebiegu choroby nowotworowej obejmujący współistniejące objawy kacheksji (ubytek masy ciała) i anoreksji (jadłowstrętu) wynikających z działania guza oraz zapotrzebowania energetycznego organizmu do walki z chorobą. Jest to patologiczny przewlekły stan zapalny będący odpowiedzią organizmu na obecność guza charakteryzujący się hipermetabolizmem tłuszczów, cukrów i białek oraz podwyższonym poziomem cytokin prozapalnych i utratą mięśni białek.

Na stopień rozwoju zespołu kacheksja/anoreksja mają wpływ:

leczenie onkologiczne: chemioterapia, radioterapia, chirurgia, miejscowe działanie guza, zaparcia, biegunki, nudności, wymioty, ból, duszność, depresja, lęk.

Zaburzenia odżywiania u pacjentów onkologicznych obserwuje się w 75% przypadków. Utrata masy ciała ponad 5% znamiennie pogarsza rokowania pacjentów onkologicznych, dlatego zaleca się jak najszybszą diagnozę i wdrożenie leczenia. Nieleczony zespół kacheksja/anoreksja pogarsza stan pacjenta i utrudnia podejmowanie leczenia zaś utrata masy ciała ponad 30% prowadzi do zgonu choregoK. Krzemieniecki., Leczenie wyniszczenia nowotworowego - dobrodziejstwo dla chorych a przekleństwo dla NFZ? Krytyczna analiza zjawiska terapii wyniszczenia nowotworowego w Polsce, Współczesna Onkologia (2008) vol. 12; 1 (38-42); Krystyna de Walden Gałuszko, Podstawy opieki paliatywnej w Polsce, PZWL, 2007.

Najczęściej zespół kacheksja-anoreksja obserwowany jest w przebiegu: nowotworów przełyku, żołądka, trzustki, płuc, jelita grubego, odbytnicy, piersi, prostaty AIDS, gruźlicy, niewydolności krążenia, POChP, przewlekłej niewydolności nerek. W 2012 roku Ministerstwo Zdrowia wprowadziło obowiązek oceny stanu odżywiania każdego chorego (w tym chorego onkologicznego) zgodnie z zasadami określonymi w „Standardach żywienia pozajelitowego i żywienia dojelitowego” Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego i Dojelitowego lub, w przypadku dzieci, zgodnie z zasadami określonymi przez Polskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego Dzieci§ 6 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia szpitalnego ()..

Diagnozowanie Objawy, które może zaobserwować sam pacjent lub jego rodzina/opiekunowie: postępująca utrata masy ciała (bez względu na wagę pacjenta - objawy mogą dotyczyć również osób z początkowo wysokim BMI. spadek na wadze w tym przypadku to objaw choroby a nie diety i nie jest pomocny ani oczekiwany w trakcie leczenia onkologicznego) niechęć do przyjmowania pokarmów, uczucie szybkiego nasycenia się po przyjęciu niewielkich ilości pokarmów, walka nad talerzem osłabienie, znużenie, szybkie męczenie się, niekorzystne zmiany wyglądu (blada cera, sucha skóra, podkrążone oczy, suchość w jamie ustnej, matowe włosy i in.) obrzęki (odczuwalne głównie na dłoniach i stopach), duszności, uczucie kołatania serca, bólu brzucha, wątroby, pogorszenie odporności, częstsze infekcje lub dłużej trwające (przewlekające się), narastająca depresja, wycofanie z życia towarzyskiego, lęk.

Europejskie Stowarzyszenie Medycyny Paliatywnej (EAPC) w 2011 rokuK. Fearon, F. Strasser i wsp., Definition and classification an cancer cachexia: an international consensus, The Lancet Oncology, vol. 12, Issue 5, pp. 489-495, May 2011 ponownie uzgodniło zasady diagnozowania zespołu kacheksja-anoreksja:

Prekacheksja: spadek masy ciała <5% + anoreksja i zmiany metaboliczne Kacheksja: spadek wagi >5% lub BMI <20 i spadek wagi >2% lub sarkopenia i spadek wagi >2%

Zaawansowana kacheksja: zmienny stopień wyniszczenia pacjent nie reaguje na leczenie przeciwnowotworowe obecne procesy prokataboliczne niski wynik wydajności oczekiwany czas przeżycia <3 m-ce

Tempo rozwoju zespołu kacheksja-anoreksja w różnych typach nowotworów wygląda inaczej, ze względu na wpływ umiejscowienia guza oraz zabiegi wykonywane w trakcie terapii przeciwnowotworowej. Wiadomo, iż szybszy spadek masy ciała nastąpi przy nowotworach układu pokarmowego. Dodatkowo leczenie (np. leki sterydowe stosowane w raku piersi czy prostaty) opóźniają uwidocznienie się spadku masy ciała u tych pacjentów. Jednak sam spadek masy ciała nie jest jedynym objawem jaki obserwuje się u pacjentów onkologicznych i należy brać pod uwagę również inne, gdyż późne zdiagnozowanie zespołu kacheksja - anoreksja przyczynia się do utrudnienia jego leczenia oraz leczenia onkologicznego w ogóle.

Leczenie zespołu kacheksja-anoreksja Zasadą leczenia zespołu kacheksja-anoreksja jest zbilansowana dieta zaspokajająca wydatki energetyczne pacjenta onkologicznego. W wielu sytuacjach klinicznych pacjent odmawia jedzenia lub porcje jakie przyjmuje są zbyt małe, aby zaspokoić potrzeby organizmu. Stąd standardem na całym świecie jest leczenie farmakologiczne z zastosowaniem leków pobudzających łaknienie.

W Polsce stosuje się: progestageny: hamowanie cytokin prozapalnych (IL-1, IL-6, TNF-α), pobudzenie uwalniania neuropeptydu, wzrost łaknienia, poprawa samopoczucia, nie wpływa na beztłuszczową masę ciała (octan megestrolu np. lek Megalia firmy Vipharm, octan medroksyprogesteronu np. lek Provera firmy Pfizer ), leki prokinetyczne: poprawa motoryki przewodu pokarmowego (metoklopramid np. lek Metoclopramidum firmy Polpharma, cisapryd np. lek Gasprid firmy Teva, domperidon) kortykosteroidy: hamowanie uwalniania cytokin prozapalnych, poprawa łaknienia (wzrost masy tłuszczowej i zatrzymanie płynów), poprawa samopoczucia, działanie przeciwwymiotne (deksametazon – działanie krótkotrwałe, zmniejsza się po 4 tyg. polecany dla chorych w stanie terminalnym ze względu na powikłania ONJ po długotrwałym stosowaniu, ondansetron).

Leczenie przeciwnowotworowe a leczenie wyniszczenia nowotworowego Zespół kacheksja-anoreksja (wyniszczenie nowotworowe) pojawia się niemal natychmiast wraz z pojawieniem się nowotworu. Jednak jego objawy widoczne są dopiero wraz z czasem trwania choroby. Leczenie przeciwnowotworowe należy podjąć jak najszybciej, gdyż zwlekanie z terapią zmniejsza szanse pacjenta na przeżycie.

Leczenie przeciwnowotworowe obejmuje chirurgię, chemioterapię, radioterapię oraz w niektórych przypadkach również leczenie uzupełniające z użyciem terapii hormonalnej. Wszystkie wymienione terapie mają swoje oddziaływanie nie tylko na nowotwór, ale również na całe ciało pacjenta. Należy poddać się terapii zasadniczej (chirurgia, chemioterapia, radioterapia) i uwzględnić ich możliwe działania niepożądane. Lekarz prowadzący powinien pomóc w ich minimalizowaniu.

W odniesieniu do zespołu kacheksja-anoreksja (wyniszczenia nowotworowego) w czasie zwalczania nowotworu z użyciem chemioterapii i radioterapii dochodzi m.in. do: uwalniania i pobudzania mediatorów zapalenia (IL-1, IL-6, TNF) pojawienia się jadłowstrętu, nudności, wymiotów i biegunek, zaburzeń łaknienia (smaku, węchu, przełykania) uszkodzeń śluzówki (np. drożdżyca jamy ustnej)

Wyniszczenie wynikające z obecności nowotworu jest złym czynnikiem rokowniczym, gdyż u pacjentów z ubytkiem masy ciała w trakcie terapii onkologicznej stwierdzono: skrócenie czasu trwania terapii (np. chemioterapii średnio o 1 miesiąc), zmniejszenie wskaźnika odpowiedzi na leczenie, (mniejsza skuteczność leczenia onkologicznego), zmniejszenie przeżycia całkowitego, wystąpienie większej ilości powikłań (infekcje, zapalenia np. płuc, powikłania pooperacyjne) skutkujących przedłużeniem pobytu pacjentów w szpitalu.

Jednocześnie wyniszczenie nowotworowe w wielu przypadkach może wymagać modyfikacji leczenia: odroczenie leczenia (odroczenie zabiegu operacyjnego usunięcia nowotworu, odroczenie chemioterapii lub radioterapii), pozostawienie pacjenta w obserwacji zamiast w leczeniu do czasu poprawienia się stanu ogólnego – wagi, siły, odporności,

modyfikację (najczęściej zmniejszeniem) dawek leków, przerwanie leczenia.

Leczenie zespołu kacheksja-anoreksja (wyniszczenia nowotworowego) z zastosowaniem octanu megestrolu już w trakcie leczenia onkologicznego umożliwia uzyskanie: znaczącego spadku ilości mediatorów zapalnych (IL-1, Il-6, TNF), przyrostu masy ciała, poprawę apetytu i parametrów jakości życia, lepszego działania przeciwwymiotnego (co jest szczególnie ważne w trakcie chemioterapii przy zasadniczym leczeniu przeciwwymiotnym) lepszego wyniku przeciwzapalnego w połączeniu z NLPZ (ibuprofen, diclofenac).

Dieta w trakcie terapii przeciwnowotworowej Sugerowane sposoby przyrządzania potraw dla pacjentów z zespołem kacheksja-anoreksja: poprzez gotowanie, gotowanie na parze, pieczenie w folii aluminiowej, pieczenie na ruszcie. Odradza się smażenie oraz podduszanie potraw na tłuszczu. zaleca się usuwać pestki i skórki, a w przypadku trudności w połykaniu - przecierać lub miksować potrawy przed podaniem. Małe porcje ulubionych produktów zawsze warto mieć pod ręką. jeśli spożywanie produktów stałych nie jest możliwe lub jest utrudnione warto stosować zupy, dietę przecieraną, mleko, soki. Zaleca się aby chory przyjmował około 5 posiłków dziennie. Śniadanie złożone z owoców, budyniu czy kisielu traktowane jest jako pełen posiłek. nie należy podawać jedzenia przymuszając do tego. Walka nad talerzem tylko potęguje złe nastawienie. Dobrym rozwiązaniem jest pozostawienie w zasięgu ręki owoców, po które chory będzie mógł sięgnąć pomiędzy posiłkami. Zaleca się, aby dieta zawierała: mięsa: ryby, mięso kurczaka, królika, młodą wołowinę, nabiał i jego przetwory: mleko, jogurt, budynie, twaróg, mleko w proszku jako dodatek do zup, omlety, jajka owoce i warzywa: w tym suszone, kasze, ciemne makarony, ryż brązowy, pieczywo: ciemne i razowe Odradzane: jedzenie typu fast-food i odgrzewanie gotowych posiłków, zasmażki, śmietany, masło, smalec kapusta, seler, słodycze, cukier, alkohol.

Przypisy

Kategoria:Choroby nowotworowe