mały|Scena z filmu Wyjście robotników z fabryki (1895) Louisa Lumière’a thumb|Jean Gabin, Louis de Funès, Jeanne Moreau, Alain Delon, Brigitte Bardot, Jean-Paul Belmondo, Isabelle Huppert, Jean Dujardin, Gérard Depardieu Kinematografia francuska – najstarsza kinematografia na świecie, która dała początek sztuce filmowej dzięki wynalezieniu kinematografu przez braci Lumière. Paryska projekcja ich dokumentalnego filmu Wyjście robotników z fabryki z 28 grudnia 1895 uważana jest przez większość historyków za datę narodzin kina.
Kino francuskie na przestrzeni dziesięcioleci swojego bujnego rozwoju dało światu również wiele inspirujących nurtów filmowych, jak impresjonizm, awangarda, surrealizm, realizm poetycki czy, przede wszystkim, nowa fala.
Największymi mistrzami w historii francuskiego kina byli Jean Renoir, Marcel Carné, François Truffaut i Jean-Luc Godard. Inni ważni twórcy to także René Clair, Jean Cocteau, René Clément, Robert Bresson, Henri-Georges Clouzot, Jean-Pierre Melville, Jacques Demy, Agnès Varda, Éric Rohmer, Claude Chabrol, Claude Lelouch, Bertrand Tavernier, Claude Sautet, Maurice Pialat, Bertrand Blier, Jean-Paul Rappeneau, André Téchiné, Jean-Pierre Jeunet, Agnès Jaoui czy François Ozon.
Na renomę i prestiż kinematografii francuskiej wpłynęło wielu wybitnych twórców z zewnątrz, pracujących przez lata na jej rzecz, m.in. Polaków Romana Polańskiego, Krzysztofa Kieślowskiego i Andrzeja Żuławskiego, Duńczyka Carla Theodora Dreyera, Hiszpana Luisa Buñuela, Greka Costy-Gavrasa, Austriaka Michaela Hanekego, Ormianina Otara Iosselianiego, Holendra Paula Verhoevena, Argentyńczyka Gaspara Noé czy twórcy pochodzenia romskiego Tony’ego Gatlifa.
Z kolei liczni rodowici reżyserzy francuscy mogli się pochwalić międzynarodową karierą, wykraczającą daleko poza granice Francji, m.in. Jean Renoir, Jacques Tourneur, Jean-Jacques Annaud, Luc Besson, Francis Veber czy Olivier Dahan.
Historia Korzenie i początki thumb|upright=0.6|left|Scena z Podróży na księżyc (1902) Georges’a Mélièsa Kinematografia francuska ma swoje korzenie jeszcze w dziewiętnastowiecznych próbach tworzenia żywych obrazów. W latach 30. XIX wieku Joseph Plateau wynalazł fenakistiskop, natomiast w 1874 roku Pierre Janssen wynalazł rewolwer fotograficzny, przekształcony w 1882 roku przez Étienne’a Jules’a Mareya w strzelbę fotograficzną, umożliwiającą zarejestrowanie w ciągu jednej sekundy kilkunastu zdjęć. Dopiero jednak uruchomienie produkcji filmowej przez braci Lumière (pierwsza projekcja filmowa w marcu 1895, pierwszy publiczny pokaz filmowy – 28 grudnia 1895) pozwoliło na rozwój kinematografii nie tylko francuskiej, lecz także i światowej.
Konkurencję wobec braci Lumiére, znanych głównie z dokumentalnych reportaży filmowych, stanowiła twórczość iluzjonisty Georges Méliès. Méliès zasłynął widowiskami używającymi wyrafinowanych trików filmowych (Podróż na Księżyc, 1902), ale też filmami społecznie zaangażowanymi (Sprawa Dreyfusa, 1899), stając się pionierem wielu gatunków filmowych. Pozycja zarówno Lumiére′ów, jak i Mélièsa zaczęła wraz z początkiem wieku słabnąć na rzecz dwóch wielkich wytwórni: Pathé i Gaumont, które odkryły takich reżyserów jak Ferdinand Zecca (Historia pewnej zbrodni, 1901), Alice Guy-Blaché (Życie i męka Jezusa Chrystusa, 1906) i Louis Feuillade (cykl Fantomas, 1914). Wyprodukowany przez wytwórnię Film d’Art w 1908 film Zabójstwo księcia Gwizjusza przyczynił się do uznania po raz pierwszy kina za dziedzinę sztuki, choć posługiwał się anachroniczną konwencją perspektywy osoby siedzącej na widowni, bliższą teatrowi bądź operze.
Impresjonizm i awangarda thumb|upright=0.6|right|Albert Dieudonné w Napoleonie (1927) Abla Gance’a Po I wojnie światowej można wyróżnić w kinematografii francuskiej dwa istotne nurty. Pierwszy, znany pod nazwą impresjonizmu filmowego, akcentował chwytanie na taśmie filmowej ulotnej chwili poprzez spowolnienie akcji, stosowanie zbliżeń, podkreślenie roli światła i zmiękczeń. Twórcy impresjonizmu, Louis Delluc (Gorączka, 1921; także teoretyk kina, autor pojęcia fotogenii), Marcel L’Herbier (Eldorado, 1921), Germaine Dulac (Uśmiechnięta pani Beudet, 1924), Jean Epstein (Upadek domu Usherów, 1928) i Abel Gance (Napoleon, 1927), przyczynili się do rozwoju języka sztuki filmowej. Równocześnie gwałtowny rozwój przeżywało zjawisko kinofilii. Z inicjatywy Ricciotta Canuda (autora teorii filmu synkretycznego, tzn. łączącego w sobie elementy architektury, muzyki, tańca, rzeźby, malarstwa i poezji) powstała w 1920 „Gazeta Siedmiu Sztuk”, a później – pierwszy w świecie klub filmowy: Klub Miłośników Siódmej Sztuki.
Bardziej wpływowa okazała się jednak awangarda filmowa, korzystająca z osiągnięć dadaizmu oraz surrealizmu. Do dzieł przedstawicielskich tego pierwszego nurtu zalicza się Antrakt (1924) René Claira, żart filmowy pełen ekscentrycznych scenek, w którym pojawia się podwójna ekspozycja i dynamiczny montaż. Surrealizm, motywowany poetyką snu i pełen symboliki, reprezentowali Germaine Dulac (Muszelka i pastor, 1926 – pierwszy film surrealistyczny), Man Ray (Rozgwiazda, 1928), a przede wszystkim – Luis Buñuel. Szczególny skandal wywołały dwa obrazoburcze filmy tego ostatniego: Pies andaluzyjski (1928) i Złoty wiek (1930). Za arcydzieło okresu niemego, wymykające się jakimkolwiek klasyfikacjom, uznawane jest Męczeństwo Joanny d’Arc (1928), nakręcone przez duńskiego twórcę Carla Theodora Dreyera i poświęcone tytułowej Dziewicy Orleańskiej.
Lata 30. i realizm poetycki thumb|upright=0.6|right|Jean Gabin i Michèle Morgan w Ludziach za mgłą (1938) Marcela Carné Przełom dźwiękowy wprowadził francuskie kino w stan krótkotrwałego kryzysu. W sposób twórczy możliwości dźwięku wykorzystał jako pierwszy René Clair w swoich komediach muzycznych (Pod dachami Paryża, 1930; Milion, 1931). Jacques Feyder nakręcił wystawną komedię historyczną o kobietach goszczących Hiszpanów podczas XVII-wiecznej okupacji Flandrii Zwyciężyły kobiety (1935).
thumb|upright=0.6|left|Pierre Fresnay i Erich von Stroheim w Towarzyszach broni (1937) Jeana Renoira Lata 30. XX w. to jednak przede wszystkim okres, w którym w kinie francuskim dominował nurt czarnego realizmu poetyckiego. Tematyka tych filmów miała zabarwienie egzystencjalne, a ich treścią była gorycz życia, nostalgia, płonne nadzieje i niespełnienie. Postaci w dziełach tego nurtu wywodziły się najczęściej z marginesu społecznego – były to społeczne wyrzutki, bezrobotni lub kryminaliści. Bohaterowie mieli szansę na lepsze życie i prawdziwe uczucie, ale na końcu spotykało ich przeważnie rozczarowanie lub śmierć. Do najwybitniejszych przedstawicieli nurtu należeli Marcel Carné (Ludzie za mgłą, 1938; Brzask, 1939), Julien Duvivier (Wielka wygrana, 1936; Pépé le Moko, 1937; Jej pierwszy bal, 1938) oraz Jean Renoir, którego dzieła Towarzysze broni (1937) i Reguły gry (1939) rozsławiły francuską kinematografię. Na pograniczu gatunku umiejscawia się twórczość enfant terrible francuskiego kina, Jeana Vigo (Pała ze sprawowania, 1933; Atalanta, 1934), oraz surrealistę Jeana Cocteau. Sławę zdobył on filmem Krew poety (1930), który zapowiadał trylogię orficką stanowioną również przez filmy Orfeusz (1950) i Testament Orfeusza (1960).
Kinematografia tużpowojenna (lata 40. i 50.) thumb|upright=0.6|right|Pierre Brasseur, Arletty i Jean-Louis Barrault w Komediantach (1945) Marcela Carné II wojna światowa, pomimo niemieckiej okupacji, nie powstrzymała ciągłości produkcji filmowej. Na czoło kinematografii francuskiej wysunął się Marcel Carné, który używał ezopowego języka, by dodawać pogrążonym w marazmie rodakom otuchy (Wieczorni goście, 1942; Komedianci, 1945). Swoje pierwsze filmy nakręcili podczas okupacji Jacques Becker (Skarb rodziny Goupi, 1943), Claude Autant-Lara (Douce, 1943) oraz Robert Bresson (Damy z Lasku Bulońskiego, 1945). Największe emocje wywołał jednak Kruk (1943) Henri-Georges’a Clouzota, piętnujący hipokryzję prowincjonalnej francuskiej burżuazji.
Tuż po wojnie tematykę okupacji podjął jedynie René Clément, ukazując zarówno działania francuskiego ruchu oporu (Bitwa o szyny, 1946), jak i powojenną emigrację byłych hitlerowców (Potępieni, 1947) oraz wpływ wojny na młodocianych cywili (Zakazane zabawy, 1952). Jednakże dominował nurt tzw. tradycji jakości, z pogranicza artyzmu i rozrywki, o treści eskapistycznej. Reprezentowali go Autant-Lara (Diabeł wcielony, 1947), Becker (pastiszowe Złoty kask, 1952; Nie tykać łupu, 1954) tudzież Christian-Jaque (Fanfan Tulipan, 1952). Bardziej zaangażowana była tematyka dramatów sądowych André Cayatte’a (Sprawiedliwości stało się zadość, 1950), bujnie rozwijał się też kryminał (Cena strachu, 1953, Clouzota; Rififi, 1956, Julesa Dassina). Najwybitniejszy sukces artystyczny odniosły jednak ascetyczne w treści filmy Bressona (Dziennik wiejskiego proboszcza, 1951; Ucieczka skazańca, 1956; Kieszonkowiec, 1959) oraz humanistyczne komedie Jacques’a Tatiego (Wakacje pana Hulot, 1952; Mój wujaszek, 1958; Playtime, 1967).
Nowa Fala i kino komercyjne (lata 50. i 60.)
thumb|upright=0.5|left|Reżyser François Truffaut (1965) W latach 50. XX wieku zaczęła się kształtować dojrzała krytyka filmowa, reprezentowana przez lewicowy „Positif” oraz prawicowe czasopismo „Cahiers du cinéma”. Wewnątrz tego drugiego czasopisma wyłoniła się grupa krytyków filmowych, która zaprotestowała przeciwko hegemonii „tradycji jakości” oraz utrudnianiu młodym reżyserom debiutów filmowych. Począwszy od napastliwego artykułu O pewnej tendencji kina francuskiego (1953) François Truffauta, pokolenie tzw. janczarów wywierało nacisk na reformę rodzimej kinematografii oraz na zastąpienie dotychczasowej dominacji scenarzystów (szczególnie duetu Jean Aurenche – Pierre Bost) kultem reżyserów-autorów, używających środków wyrazu właściwych dla kina. Zwiastunem zmian były dwa śmiałe obyczajowo filmy Louisa Malle’a (Windą na szafot, 1958; Kochankowie, 1958), lecz katalizatorem nurtu zwanego Nową Falą okazały się zrealizowane poza wielkimi wytwórniami dzieła Claude’a Chabrola: Piękny Serge (1958) i Kuzyni (1959). Triumf Nowej Fali przypadł na sezon 1959/1960, wraz z pojawieniem się: autobiograficznego filmu Czterysta batów (1959) Truffauta; brawurowego modernistycznego eseju filmowego Hiroszima, moja miłość (1959); ostentacyjnie łamiącego zasady montażu Do utraty tchu (1960) Jean-Luca Godarda. Nurt współtworzyli również Éric Rohmer (Pod znakiem Lwa, 1959), Jacques Rivette (Paryż należy do nas, 1960), Chris Marker (Filar, 1962) oraz również filmowe małżeństwo Jacques Demy (Parasolki z Cherbourga, 1964) i Agnès Varda (Cleo od 5 do 7, 1961).
Nowa Fala wszelako szybko wygasła po początkowej euforii krytyków; mimo sukcesów komercyjnych i artystycznych takich dzieł jak Jules i Jim (1962) Truffauta oraz Pogarda (1963) Godarda, nurt nie zdołał utrzymać się na krótką metę, choć wywarł znaczący wpływ na następne pokolenie krytyków i reżyserów awangardowych. Nadal ważną pozycję zajmowało kino komercyjne, którego przejawem był między innymi wielki sukces komedii Wielka włóczęga (1966) Gérarda Oury’ego z udziałem czołowych francuskich komików Louisa de Funèsa oraz Bourvila. Osobnym fenomenem była twórczość kryminalna Jean-Pierre’a Melville’a, który osiągnął mistrzostwo gatunku w filmach takich jak Samuraj (1967) i W kręgu zła (1970) oraz nakręcił zakazany przez cenzurę film podważający mit powszechnego ruchu oporu, Armię cieni (1969).
Kontestacja i po kontestacji (schyłek lat 60. – lata 80.) thumb|Francuscy aktorzy: Jean-Paul Belmondo, Brigitte Bardot, Louis de Funès i Alain Delon