Diecezja (pot. biskupstwo, dawniej również kościół partykularnyMarian Żurowski, Kościół partykularny jednostką podstawowo-twórczą we wspólnocie wspólnot, Prawo Kanoniczne : kwartalnik prawno-historyczny 22/1-2, 25-32, 1979, str. 26-27.) – jednostka administracyjna w kościołach chrześcijańskich podległa biskupowi.

Jest zarządzana przez biskupa diecezjalnego, którego w zarządzaniu wspierają kuria, synod, kapituła katedralna, konsultorzy, rada kapłańska i rada duszpasterska.

W Kościołach wschodnich odpowiednikiem diecezji jest eparchia.

Etymologia thumb|375px|Diecezje administracji rzymskiej w roku 300 n.e. Pierwotnie „dioecesis” (z grec. – „dioikesis”) oznaczał zarządzanie domem, jednostką administracyjną lub sprawowanie zarządu w ogóle. Rzymianie używali go początkowo na oznaczenie terytorium będącego pod zarządem miasta („civitas”). Teren taki znany był przede wszystkim pod nazwą „ager” lub „territorium”, jednak we wschodnich prowincjach imperium nazywano go właśnie „dioecesis”. Z powyższych względów użycie tego słowa przyjęło się w słowniku chrześcijan, gdyż biskupi zwykle rezydowali w „civitas”, a obszar przez nich zarządzany pokrywał się z obszarem rzymskiej „dioecesis”. Diecezją od końca III wieku określano w Cesarstwie Rzymskim prowincje zarządzane przez legata, a później grupę prowincji, którą zarządzał wikariusz. Taką organizację administracji wprowadził Dioklecjan dzieląc imperium na 100 prowincji skupionych w 12 diecezjach (Africa, Asiana, Britania, Galia, Hispania, Italia, Moesia, Oriens, Pannonia, Pontica, Thracia, Viennensis), które z kolei zostały zgrupowane (od pierwszej połowy IV w. n.e., za Konstantyna Wielkiego), w trzy prefektury (galijską, illyrijską i wschodnią).

Początki diecezji w chrześcijaństwie W I w. chrześcijanie nie używali terminu diecezja. Kościół Powszechny podzielony był na autonomiczne kościoły partykularne, które były postrzegane przede wszystkim jako wspólnoty personalne, a nie terytorialne. Kościół partykularny skupiał chrześcijan danego miasta i jego okolic. Na jego czele stało prezbiterium, którego przewodniczący – od przełomu I i II w. – zaczął używać tytułu biskupa. W IV w. – po ogłoszeniu chrześcijaństwa religią panującą w imperium rzymskim – rozpoczęła się masowa chrystianizacja mieszkańców miast i osad rolniczych. Wielka liczba nowych wiernych wymagała reformy administracji kościelnej. Zaczęto akcentować funkcję terytorialną kościoła partykularnego, a w ramach tegoż kościoła zaczęto tworzyć sieć parafii miejskich i wiejskich. Od około IX w. a całe terytorium objęte organizacją parafialną i podległe władzy biskupa danego kościoła zaczęto nazywać diecezją we współczesnym znaczeniu. Mimo pozornego porzucenia dawnego nazewnictwa, aż do dziś prawo kanoniczne używa na oznaczenie diecezji także nazwy kościoła partykularnegoKodeks prawa kanonicznego, Kan. 374 § 1.

Miejsce diecezji w podziale administracyjnym Kościoła łacińskiego

Diecezje zazwyczaj są zgrupowane w metropolie, rzadko zaś podlegają bezpośrednio Stolicy Apostolskiej (tzw. diecezje wyjęte).

Rodzaje diecezji rzymskokatolickich: archidiecezja – diecezja, której ordynariuszem jest arcybiskup (nie musi być metropolitą) sufragania – diecezja będąca częścią metropolii diecezja suburbikarna – jedna z diecezji w sąsiedztwie Rzymu, której ordynariuszem był kardynał-biskup diecezja historyczna (tytularna) – zlikwidowana, po której została tylko nazwa (tytuł) nadawana biskupom tytularnym

Jednostki równe diecezji to: prałatura terytorialna, opactwo terytorialne, wikariat apostolski, prefektura apostolska, administratura apostolska.

Ze szczególnych racji (np. obecność wiernych innego obrządku, żołnierzy) na terytorium należącym do wielu diecezji mogą istnieć specjalne ordynariaty personalne (np. ordynariat polowy).

Biskupstwa na ziemiach polskich Na ziemiach polskich najstarsze biskupstwo powstało w Poznaniu w 968, a na jego czele stanął Jordan z Dolnej Lotaryngii. Kolejne powstały w 1000 roku w Gnieźnie, Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; również w tym samym roku podporządkowano biskupstwo poznańskie arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu (wbrew roszczeniom metropolii magdeburskiej). Do końca XII wieku wraz z umacnianiem się Kościoła utworzono biskupstwa w Kruszwicy (między 1025 a 1034), Płocku (1075), Włocławku (ok. 1123), Lubuszu (1124) oraz Wolinie (1140). Zasadniczy zrąb podziału diecezjalnego w Polsce ukształtował się w czasach ostatnich Piastów. Większość stolic diecezjalnych zachowała swoje godności nawet do czasów zaborów.

Obecnie (stan na 2025 rok) w Polsce są 44 diecezje, w tym 15 archidiecezji i 29 diecezji.

Podział historyczny diecezji Biskupstwa w czasach piastowskich (czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa)

biskupstwa łacińskie chełmskie gnieźnieńskie kaliskie kamieńskie kołobrzeskie krakowskie kujawskie lubuskie łukowskie miśnieńskie płockie poznańskie wrocławskie biskupstwa prawosławne chełmskie

Biskupstwa w czasach jagiellońskich (czcionką pogrubioną oznaczono arcybiskupstwa)

biskupstwa łacińskie chełmińskie chełmskie gnieźnieńskie kamienieckie kamieńskie kijowskie krakowskie kujawskie lwowskie łuckie płockie przemyskie warmińskie wendeńskie wileńskie wrocławskie (administracja świecka: Święte Cesarstwo Rzymskie, administracja kościelna: Archidiecezja gnieźnieńska) żmudzkie biskupstwa ruskie chełmskie łuckie lwowskie lwowskie pińskie przemyskie biskupstwa ormiańskie lwowskie biskupstwa dysunickie mohylewski

Zobacz też

archidiecezja eparchia podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1772) podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego na ziemiach polskich (1795–1918) podział administracyjny Kościoła katolickiego w Królestwie Polskim (1815–1918) podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1918–1939) podział administracyjny Kościoła greckokatolickiego w Polsce (1918–1939) podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce (1944–1989) podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce (obecny) Struktura Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w RP Struktura Kościoła Katolickiego Mariawitów w RP

Przypisy

Kategoria:Jednostki podziału administracyjnego Kościoła