Marek Romański, wł. Roman Dąbrowski, (ur. 1906 w Rzeszowie, zm. 20 czerwca 1974 w Buenos Aires„Kultura”, nr 9/1974, s. 145) — polski pisarz, publicysta i dziennikarz, autor kilkudziesięciu powieści kryminalnych, wraz z Adamem Nasielskim i Antonim Marczyńskim należał do tzw. wielkiej trójki polskich pisarzy powieści kryminalnych II Rzeczypospolitej.

Życiorys Według niektórych urodzony 1900 w Paryżu jako syn Tadeusza Dąbrowskiego i wnuk Jarosława Dąbrowskiego, generała.

Wcześnie osierocony i przygarnięty przez wujostwo Rydlów. Studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, kierunku nie skończył. W latach 20. związany z pismami socjalistycznymi — „Naprzód” (1922), „Robotnik” (1927) i „Głos młodzieży robotniczej” (1928–29). Do „Naprzodu” pisał nowele, wiersze i felietony, głównie pod własnym nazwiskiem. Od 1926 mieszkał w Warszawie. W 1930 był w Meksyku i na Kubie, korespondencje z tych krajów drukował w „Robotniku” i „Naprzodzie”. Powieści kryminalne publikował już od początku lat 30. XX w., a więc w wieku dwudziestu kilku lat (podobnie jak Adam Nasielski). W latach 1935–36 korespondent wojenny Gońca Warszawskiego z Abisynii. Szczyt popularności Romańskiego przypadł na lata tuż przed wybuchem II wojny światowej, kiedy publikował po kilka powieści rocznie.

W czasie II wojny światowej przebywał w Warszawie i współpracował z departamentem prasy Delegatury Rządu RP na Kraj pod pseudonimami Barbarka i Rzeszowski. W 1944 tuż przed powstaniem warszawskim przedostał się na Węgry, gdzie został złapany przez hitlerowców i skazany na roboty przymusowe w Dolnej Bawarii. Po ucieczce do Włoch wstąpił do armii generała Władysława Andersa. Po demobilizacji początkowo przebywał w Londynie, a w 1950 wyjechał do Argentyny, gdzie mieszkał w Buenos Aires. Redagował m.in. „Głos Polski” (od 1957), opublikował również kilka powieści (być może napisanych jeszcze przed wojną).

W 1951 wszystkie jego utwory zostały wycofane z polskich bibliotek oraz objęte cenzurą. Książki Marka Romańskiego były tłumaczone na język angielski (Mussolini: twilight and fall) i niemiecki (Die letzte Maske).

Być może Marek Romański używał również pseudonimu ELMAR. Opowiadania pisane pod tym pseudonimem zawierają bohaterów o analogicznych nazwiskach jak książki RomańskiegoELMAR, Mord przy Chmielnej, „Kryminały przedwojennej Warszawy”, t. 45, Warszawa 2017..

Twórca fikcyjnych postaci: angielskiego detektywa Jerzego Mac Grady'ego oraz doktora Piotra Vulpiusa.

Na twórczość Marka Romańskiego silnie oddziałał Maurice Leblanc, twórca postaci Arsène'a Lupina, którego też Romański umieścił w jednej ze swoich powieści. Do postaci Lupina nawiązuje również tajemniczy złodziej Mister X.

Powieści kryminalne Kariera Edwarda Merkla (1925) gazetowiec Miss o szkarłatnym spojrzeniu (1930, wznowiona 1948, 2020), powieść z detektywem Mac Grady'm Mord na Placu Trzech Krzyży (1930, wznowiona 2019), wydana wcześniej w odcinkach jako Ostatnia maska. Wyd. w języku niemieckim w 1930 jako Die letzte Maske; wyd. w języku czeskim w 1930 jako 2500 doi. za carreda. Szpieg z Falklandów (1930, wznowiona 2019) Tajemnica kanału La Manche (1930, wznowiona 2013, 2019; powieść z detektywem Mac Grady'm), wyd. w języku węgierskim w 1930 jako A la Manche titka. Chicago — miasto zbrodni (1931) Szajka Biedronki i Akcje "A.T.N." (powieść dwuczęściowa, współautor M. Borkowicz) (1932, wznowiona 2016) Czarny trójkąt i Człowiek z Titanica (powieść dwuczęściowa, 1932, wznowiona 2015) Pająk (1932, wznowiona 2012, 2018) Gród Szatana (1932, wznowiona 2015) Żółty Szatan i Ostatnia gra Yoshimury (powieść dwuczęściowa, 1933, wznowiona 2015) Odwet (1933, wznowiona 2015) Znak zapytania (1933, wznowiona 2013, 2019) Omyłka doktora Vulpiusa (1934) gazetowiec Prokurator Garda. Sprawa 777 (wyd. jako Sprawa 777 w 1934 i jako Prokurator Garda w 1939; wznowiona 2020; ekranizacja 1938) W walce z Arseniuszem Lupinem (1934, wznowiona 2014, 2019) Złote sidła i Defraudant (powieść dwuczęściowa, 1935, wznowiona 2019) Małżeństwo Neili Forster (1934, wznowiona 1991, 2019), powieść z doktorem Vulpiusem Mister X (1935), napisana dla „Gońca Warszawskiego”, pierwsze wydanie książkowe w dwóch tomach 2020 Serca szpiegów i Salwa o świcie (powieść dwuczęściowa, 1935, wznowiona 2013, 2020), obie powyższe publikowane w gazetach także jako Podwójne życie Grety Nielsen oraz Pod obcą maską. Życie i śmierć Axela Branda (1935, wznowiona 2013, 2020), także jako Tajemnica Axela Branda, powieść z doktorem Vulpiusem Ostatni występ Turwida (), wyd. także jako Spóźnione świtanie (1937) gazetowiec Śmierć w operze (), wyd. także jako Wieczór bez jutra (1937) gazetowiec (zmienione jedynie nazwisko gł. bohatera) Koniec Sherlocka Holmesa (1946)

Opowiadania kryminalne Krwawa zapałka (lata 30. XX w., wznowione 2017)Marek Romański, Krwawa zapałka, [w:] „Crimen” 1/2017, s. 132–137 Zapomniane słowo (lata 30. XX w., wznowione 2017)Marek Romański, Zapomniane słowo, [w:] „Crimen” 1/2017, s. 138–145.

Pozostałe publikacje Sprawa Rity Gorgon. Reportaż kryminalny (1933, wznowiona 2015) Najazd cywilizacji (1936) Dlaczego nie wracamy (1946) Dokąd emigrować? (1946) Nie! Nie! Nigdy! (1946) W sprawie polskiej emigracji: memoriał (1946) Stanisław Mikołajczyk. Słowo i czyn (1948) Sto dni Mussoliniego (1952), wyd. 1956 w języku angielskim jako Mussolini: twilight and fall.

Adaptacje filmowe powieści Rena, film dramatyczny z 1938 r. na podstawie powieści Prokurator Garda (część wątków kryminalnych zmieniona)

Przypisy

Bibliografia

Beata Dorosz, Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, Tom 7, R-Sta, Warszawa 2001, s. 73–74. Zdzisław Knorowski, Marek Romański, [w:] Słownik literatury popularnej, Warszawa 1996 Marek Romański, [w:] Żółty Szatan, „Kryminały przedwojennej Warszawy”, t. 17, Warszawa 2015 Marek Romański, [w:] Ostatnia gra Yoshimury, „Kryminały przedwojennej Warszawy”, t. 18, Warszawa 2015 Marek Romański, [w:] Gród Szatana, „Unikaty. Cykl kryminalny”, t. 2, Warszawa 2015 Adam Nasielski Marek Romański, w: Kultura (paryska), nr 4 z 1975 „Crimen” 1/2017, Warszawa 2017

Kategoria:Polscy autorzy powieści kryminalnych Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Polscy dziennikarze Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Autorzy objęci zapisem cenzury w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Pisarze związani z Buenos Aires Kategoria:Ludzie urodzeni w Rzeszowie Kategoria:Urodzeni w 1906 Kategoria:Zmarli w 1974