Dyneburg (Inne nazwy: , (Dinaburg), (Dwinsk), 1656–1667 (Borisoglebsk); w j. polskim za tłumaczeniem nazwy rosyjskiej używano też Dźwińsk lub Dźwinów; , ; , (Dzwinsk); , (Denenburg lub Dineburg); także: ; .) – miasto na Łotwie, w południowo-wschodniej części państwa, nad Dźwiną (nazwa w języku łotewskim oznacza zamek nad Daugavą, tj. Dźwiną), miasto wydzielone, drugie co do wielkości miasto Łotwy, stolica i centrum naukowe, przemysłowe i kulturalne Łatgalii. Siedziba władz rejonu Dyneburg.

W 1956 do miasta przyłączono położone na lewym brzegu (selońskim) miasteczko Grīva. Główny ośrodek Polaków na Łotwie; większość mieszkańców miasta stanowi ludność rosyjskojęzyczna (w tym Rosjanie, Białorusini) oraz Polacy, natomiast Łotysze to ok. 17% mieszkańców.

Historia W państwie zakonnym Pierwszy zamek o nazwie Dinaburg zbudował około 1275 r. z inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego. Warownia w 1277 r. została zaatakowana przez Litwinów na czele z Trojdenem, którzy próbowali ją bez powodzenia zdobyć. W XIV wieku zamek został rozbudowany przez zakon krzyżacki. Zamek został zdobyty przez wojska moskiewskie Iwana III w 1481 roku.

W Rzeczypospolitej thumb|left|Plan Dyneburga z 1655 roku W 1559 r. zamek został oddany w zastaw królowi polskiemu Zygmuntowi Augustowi. Po sekularyzacji zakonu Dyneburg w latach 1559–1772 znajdował się w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jako stolica Inflant Polskich. Najpierw był stolicą powiatu dyneburskiego. W 1577 r. stary krzyżacki zamek Dyneburg został zdobyty przez wojska moskiewskie Iwana Groźnego, który wkrótce wybudował bastionowy szaniec około 19 km w dół rzeki Dźwiny.

thumb|Dyneburg w 1912 r. Pośrodku ewangelicka katedra Marcina Lutra, w tle katolicki kościół Niepokalanego Poczęcia NMP. Zdjęcie Siergieja Prokudina-Gorskiego. Po odzyskaniu Inflant przez Polskę w pobliżu moskiewskiego szańca król Stefan Batory lokował nowe miasto Dyneburg, któremu 26 marca 1582 roku nadał prawo magdeburskieB. Breżgo: Przywilej miasta Dyneburga z roku 1582, Dyneburg 1932. oraz wybudował nową twierdzę. W 1629 r. wojewoda smoleński Aleksander Korwin Gosiewski ufundował w mieście kolegium jezuitówWojciech Boberski: Architektura kościoła i kolegium jezuitów w Witebsku, «Roczniki Humanistyczne», t. L, zesz. 4, 2002., będące pierwszą szkołą w regionie. Obok kolegium powstał kościół. W 1652 r. sejm wydał konstytucję o ufortyfikowaniu miasta, a projekt powstał z inicjatywy króla Jana KazimierzaBogusław Dybaś: Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 1998, s. 201, . Volumina legum t. 4, s. 175n „Opatrzenie Dynemborku”.. W 1655 r. miasto zajęli Szwedzi, a w 1656 r. miasto i twierdzę przejęły wojska moskiewskie, które nadały mu nazwę Borisoglebsk. Okupacja moskiewska trwała do 1666 r., gdy Dyneburg został na mocy układu andruszowskiego odzyskany przez Polskę. W 1667 r. Dyneburg został stolicą województwa inflanckiego i od tego czasu w twierdzy przebywała na stałe polska załoga wojskowa. Od 1673 roku w mieście odbywały się obrady sejmików dla ziemian z InflantWojciech Kriegseisen: Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 34.. W 1691 r. w Dyneburgu stacjonował polski garnizon liczący prawie 1200 ludziA. Plater: Krótka historyczno-chronologiczna wiadomość o dawnym Dynaburgu i o fortecy dynaburgskiej od roku 1667, o jej garnizonie, arsenale, tudzież o starostach dynaburgskich..., Rubon, «Pismo poświęcone pożytecznej rozrywce», t. 1, Wilno 1842, s. 28.. W 1710 r. miasto ucierpiało w wyniku zarazy, a w twierdzy zmarli prawie wszyscy żołnierze. W sierpniu 1794 roku miasto spłonęło w wyniku prowadzonych o nie walk.

W Rosji carskiej thumb|5 Pułk Piechoty Legionów Wojska Polskiego w Dyneburgu w styczniu 1920 r. Po I rozbiorze Polski Dyneburg został włączony do Rosji. Podczas insurekcji kościuszkowskiej został zajęty przez oddziały Michała Kleofasa Ogińskiego. W 1810 Rosjanie rozpoczęli w Dyneburgu budowę nowej twierdzy, którą kontynuowano do 1833. Po uruchomieniu w drugiej połowie XIX w. linii kolejowych do Petersburga, Rygi, Warszawy, Orła i Szawli Dyneburg stał się ważnym węzłem komunikacyjnym. W 1878 r. ponownie rozbudowano twierdzę. W 1893 r. car Aleksander III zmienił nazwę miasta na Dźwińsk. W 1899 roku w mieście było 72 231 mieszkańców. Natomiast w 1913 roku miasto liczyło ponad 112 tys. mieszkańców (więcej niż dzisiaj).

W Republice Łotwy Na początku 1920 r. Dyneburg został zdobyty przez oddziały polskie dowodzone przez gen. Rydza-Śmigłego w czasie operacji dyneburskiej. Większą część zajętego terytorium przekazano władzom niepodległej Łotwy. W obawie przed odcięciem przez wroga (ofensywa Tuchaczewskiego) polska załoga cytadeli opuściła miasto w lipcu 1920. W 1923 r. na murach twierdzy umieszczono tablicę ku czci walczącego w powstaniu styczniowym hrabiego Leona Broel-Platera, który został rozstrzelany w twierdzy przez Rosjan (tablica została zniszczona).

W latach 1920–1945 działało w mieście Prywatne Gimnazjum Polskie im. Platerów, a od 1991 działa tu Państwowe Gimnazjum Polskie im. Józefa Piłsudskiego w Dyneburgu.

Demografia thumb|Centrum Kultury Polskiej Według stanu z 1 stycznia 2006 miasto liczyło 108 260 mieszkańców. Rosjanie – 53,96% (58 414) Łotysze – 17,3% (18 725) Polacy – 14,9% (16 126) Białorusini – 8,22% (8897) Ukraińcy – 2,23% (2417) Litwini – 0,96% (1041) Żydzi – 0,45% (492) Estończycy – 0,03% (30) inni – 1,96% (2118)

Historia składu etnicznego DyneburgaPolacy nad Dźwiną, pod red. Fauszara M. i Kurczewski J., Warszawa 2009, s. 11.. Rok 1897 1935 1959 1970 2005 Żydzi 46% 22% 3% 2% – Rosjanie 28% 21% 56% 57% 48% Polacy 16% 18% 18% 14% 15%Łotysze 2% 32% 13% 14% 17%Białorusini 2% 3% 6% 8% 8%Inni 6% 7% 4% 5% 12%Razem 69 696 51 200 66 600 100 400 108 206

Gospodarka W okresie ZSRR w mieście dominowała produkcja przemysłu elektromaszynowego, lekkiego (odzieżowego i tekstylnego) oraz chemicznego. Do największych zakładów należały m.in.: Dyneburski Zakład Włókna Chemicznego (ros. Даугавпилсский завод химического волокна) – 7 tys. zatrudnionych, Dyneburski Kombinat Obuwniczy (ros. Даугавпилсский обувной комбинат) – 3 tys. zatrudnionych.

Obecnie, po odzyskaniu niepodległości przez Łotwę, największe zakłady w mieście to: Dyneburski Zakład Łańcuchów (łot. Ditton pievadķēžu rūpnīca) – około 2 tys. zatrudnionych, Dyneburski Zakład Remontu Lokomotyw (łot. Daugavpils Lokomotīvju Remonta Rūpnīca).

Transport thumb|Dworzec kolejowy Dyneburg to duży węzeł kolejowy, posiadający połączenia m. in. z Petersburgiem, Rygą, Wilnem i Szawlami.

12 km na północny wschód od centrum w miejscowości Lociki znajduje się lotnisko Laci. Utrzymywane dawniej stałe połączenia uległy zawieszeniu w 1990. Trwają prace nad przekształceniem byłej wojskowej bazy lotniczej w Międzynarodowy Port Lotniczy Daugavpils. Utworzono firmę Daugavpils lidosta (Port Lotniczy Daugavpils). Otwarcie portu nastąpiło w 2015 r.Informacja o przygotowywanym porcie lotniczym (ang.).

W mieście funkcjonuje system tramwajowy.

Turystyka Dyneburg nie należy do wielkich centrów turystycznych Łotwy, gdyż nie posiada starego miasta, które w ogromnej większości zostało zburzone pod budowę twierdzy. Najstarsze budowle w mieście to właśnie XIX-wieczna twierdza rosyjska, na której budowę wykorzystano materiały ze zburzonych kamienic starówki. Najbardziej reprezentacyjną ulicą miasta jest ulica Ryska (Rīgas iela) biegnąca od dworca kolejowego w kierunku rzeki. Przy niej znajdują się kamienice z XIX i początków XX wieku, kościół św. Piotra z 1848, szereg restauracji, hoteli (w tym największy hotel „Latgola”), banków i najdroższych sklepów.

Warto zobaczyć tu również obiekty sakralne wielu wyznań, w tym synagogę z 1850 oraz największy z nich – prawosławny sobór św.św. Borysa i Gleba. Znajdują się tu także teatr i ogród zoologiczny, oraz kilka ciekawych budynków reprezentujących styl secesyjny z przełomu XIX i XX w.

Wybrane zabytki: Twierdza Dyneburg Kościół św. Piotra w okowach wzniesiony w latach 1848–1849 w stylu klasycystycznym Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny wzniesiony w latach 1903–1905 w stylu eklektycznym Katedra Marcina Lutra wzniesiona w latach 1892–1893 w stylu neogotyckim Sobór Świętych Borysa i Gleba – katedra prawosławna z lat 1904–1905 Cerkiew staroobrzędowców z lat 1908–1928 Kościół Najświętszej Marii Panny w dzielnicy Grīva Ratusz z XIX w. Synagoga z 1850 r.

Oświata thumb|Uniwersytet Dyneburski Swoje siedziby mają tutaj: Uniwersytet Pedagogiczny oraz wydział ogólnotechniczny Ryskiego Uniwersytetu Technicznego. W Dyneburgu funkcjonuje Państwowe Gimnazjum Polskie im. J. Piłsudskiego (J. Pilsudska Daugavpils valsts poḷu ġimnāzija).

Sport Dyneburg to ośrodek sportu żużlowego, zespół Lokomotiv Daugavpils awansował w sezonie 2007 do I ligi polskiej oraz występuje w lidze fińskiej. Ponadto od 2006 miasto organizuje jeden z turniejów wyłaniających mistrza świata – Grand Prix Łotwy. W mieście mają siedzibę również dwa kluby Virsligi (1. ligi piłkarskiej) Dinaburg i Daugava. W mieście działał też klub hokejowy DHK Latgale, występujący w ekstralidze łotewskiej. Od 2013 funkcjonuje HK Dinaburga.

Ludzie urodzeni w mieście

Miasta partnerskie Charków Ferrara Haderslev Harbin Moskwa Motala Naro-Fomińsk Petersburg Poniewież Radom Ramla Witebsk

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Lettland wie wir es lieben, Nacionālais APGĀDS, Rīga 2008, s. 62, . Jarosław Swajdo; Medard Masłowski; Bernard Piotrowski; Paweł Wójcik: Litwa, Łotwa, Estonia i obwód kaliningradzki, Pascal, Bielsko-Biała 2000, ISBN 83-88355-30-9, s. 241–242, OCLC 830224638.

Linki zewnętrzne

art. Początki polskiego ruchu oporu w Dyneburgu w 1941 roku

Kategoria:Łatgalia Kategoria:Miasta lokowane przez Stefana Batorego Kategoria:Miasta na Łotwie Kategoria:Miasta wojewódzkie I Rzeczypospolitej Kategoria:Miejsca obrad sejmików I Rzeczypospolitej