Gminy i powiaty obwarzankowe – nieformalne określenie jednostek samorządu terytorialnego mających siedziby w nienależących do nich miastach wydzielonych, czyli: gmin wiejskich mających siedzibę w nienależących do nich miastach stanowiących odrębne gminy miejskie, powiatów mających siedziby w nienależących do nich miastach na prawach powiatu (stanowiących odrębne gminy miejskie, którym powierzono kompetencje odrębnych powiatów).
Do 1975 r. istniały także województwa obwarzankowe (np. województwo warszawskie, którego siedzibą była Warszawa, ówcześnie sama w sobie stanowiącą osobne województwo).
Pod względem konfiguracji przestrzennej, wiele obwarzankowych gmin (np. Tarnów, Sanok) i powiatów (np. rybnicki) składa się z obszarów zenklawizowanych. Mimo pryncypiów dążenia do spójności terytorialnej (unikania tworzenia enklaw), w przypadku gmin i powiatów obwarzankowych ma to mniejsze znaczenie pod kątem sprawnego funkcjonowania gminy lub powiatu, ponieważ odpowiednio urząd gminy lub starostwo powiatowe nie mieści się na ich terenie, lecz w mieście, które równocześnie enklawizuje gminę lub powiat.
Historia Pojęcie zostało wprowadzone w Polscew 2013 r. przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, a następnie przyjęte również przez Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego
Gminy alt=Wiejska gmina Tarnów wokół granic miasta Tarnów. Przykład gminy obwarzankowej.|mały|Wiejska gmina Tarnów położona wokół granic miasta Tarnowa (przykład zenklawizowanej gminy obwarzankowej) W 2013 roku zidentyfikowano 159 gmin obwarzankowych, z czego 14 miało siedzibę w mieście na prawach powiatu (definicji nie spełniały gminy wiejskie nazwane od sąsiadującego miasta lub jego części, ale pomimo to mające siedzibę na swoim terenie, tj. gminy: Chełm i Lubawa, mające siedziby, odpowiednio w: Pokrówce i Fijewie). W opublikowanym wówczas raporcie „Ocena sytuacji samorządów lokalnych” resort administracji wskazał na wysokie koszty utrzymywania podwójnej administracji i występowanie zjawiska pasażera na gapę – mieszkańca płacącego podatki w gminie wiejskiej, ale korzystającego z usług miejskich. Propozycja włączania gmin obwarzankowych w struktury miejskie nie spotkała się z entuzjazmem władz tych gmin, które wskazywały na nieopłacalność takiego przedsięwzięcia. W odpowiedzi ministerstwo zapowiedziało przygotowanie nowych przepisów, dzięki którym taka integracja stałaby się bardziej opłacalna, zaznaczając jednocześnie, że łączenie się powinno być dobrowolne. 1 stycznia 2014 r. siedziba gminy wiejskiej Terespol została przeniesiona z Terespola do leżących na terenie gminy Kobylan, następnie 1 stycznia 2015 r. siedziba gminy wiejskiej Głusk została przeniesiona z Głuska (dzielnicy Lublina) do leżącego na terenie gminy Dominowa, zaś 1 stycznia 2018 r. siedziba gminy wiejskiej Pruszcz Gdański została przeniesiona z Pruszcza Gdańskiego do leżącego na terenie gminy Juszkowa, wskutek czego gminy te przestały być uważane za obwarzankowe, natomiast jedyną po 2013 r. całkowicie zniesioną gminą obwarzankową stała się gmina Zielona Góra, zaś jej dotychczasowe terytorium zostało włączone w całości w granice gminy miejskiej o statusie miasta na prawach powiatu, toteż utraciło ono charakter wiejski i przestało być przy tym częścią powiatu zielonogórskiego. W wyniku powyższych zmian liczba gmin obwarzankowych spadła do 155.
Wykaz Pogrubieniem wyróżniono gminy, których siedzibą jest miasto na prawach powiatu: woj. dolnośląskie: Bolesławiec, Chojnów, Dzierżoniów, Głogów, Kamienna Góra, Kłodzko, Lubań, Lubin, Nowa Ruda, Oleśnica, Oława, Świdnica, Zgorzelec, Złotoryja woj. kujawsko-pomorskie: Aleksandrów Kujawski, Brodnica, Chełmno, Chełmża, Golub-Dobrzyń, Grudziądz, Inowrocław, Kowal, Lipno, Radziejów, Rypin, Ryńsk (siedziba: Wąbrzeźno), Włocławek woj. lubelskie: Biała Podlaska, Biłgoraj, Hrubieszów, Krasnystaw, Kraśnik, Lubartów, Łuków, Międzyrzec Podlaski, Puławy, Radzyń Podlaski, Rejowiec Fabryczny, Stoczek Łukowski, Tomaszów Lubelski, Włodawa, Zamość woj. lubuskie: Gubin, Nowa Sól, Żagań, Żary woj. łódzkie: Bełchatów, Brzeziny, Głowno, Kutno, Łęczyca, Łowicz, Nowosolna (siedziba: Łódź; nazwa pochodząca od osiedla Łodzi), Ozorków, Pabianice, Radomsko, Rawa Mazowiecka, Sieradz, Skierniewice, Tomaszów Mazowiecki, Zduńska Wola, Zgierz woj. małopolskie: Bochnia, Gorlice, Grybów, Jordanów, Limanowa, Mszana Dolna, Nowy Targ, Oświęcim, Tarnów woj. mazowieckie: Ciechanów, Garwolin, Gostynin, Liw (siedziba: Węgrów), Łaskarzew, Mińsk Mazowiecki, Ostrów Mazowiecka, Pionki, Płońsk, Przasnysz, Raciąż, Siedlce, Sierpc, Sochaczew, Sokołów Podlaski woj. opolskie: brak woj. podkarpackie: Dębica, Dynów, Jarosław, Jasło, Leżajsk, Lubaczów, Łańcut, Mielec, Przemyśl, Przeworsk, Radymno, Sanok woj. podlaskie: Augustów, Bielsk Podlaski, Brańsk, Grajewo, Hajnówka, Kolno, Łomża, Sejny, Siemiatycze, Suwałki, Wysokie Mazowieckie, Zambrów woj. pomorskie: Chojnice, Człuchów, Kościerzyna, Kwidzyn, Malbork, Puck, Skórcz, Redzikowo (siedziba: Słupsk), Starogard Gdański, Tczew, Ustka, Wejherowo woj. śląskie: brak woj. świętokrzyskie: Bodzechów (siedziba: Ostrowiec Świętokrzyski) woj. warmińsko-mazurskie: Bartoszyce, Braniewo, Działdowo, Elbląg, Ełk, Giżycko, Górowo Iławeckie, Iława, Kętrzyn, Lidzbark Warmiński, Mrągowo, Ostróda, Szczytno woj. wielkopolskie: Chodzież, Czarnków, Gniezno, Koło, Kościan, Obrzycko, Ostrów Wielkopolski, Słupca, Turek, Wągrowiec, Złotów woj. zachodniopomorskie: Białogard, Darłowo, Kołobrzeg, Sławno, Stargard, Szczecinek, Świdwin, Wałcz
Powiaty alt=Powiat rybnicki wokół miasta na prawach powiatu Rybnika. Przykład powiatu obwarzankowego.|mały|Powiat rybnicki wokół miasta na prawach powiatu Rybnika (przykład zenklawizowanego powiatu obwarzankowego) Powiatów obwarzankowych było po 1999 r. początkowo 46 (definicji nie spełniały powiaty nazwane od sąsiadującego miasta na prawach powiatu, ale pomimo to mające siedzibę na swoim terenie, tj. powiaty: gdański i warszawski zachodni, mające siedziby, odpowiednio w: Pruszczu Gdańskim i Ożarowie Mazowieckim), ale 1 stycznia 2002 roku siedziba ówczesnego obwarzankowego powiatu tyskiego została przeniesiona z miasta na prawach powiatu Tychów do położonego na obszarze powiatu Bierunia, a sam powiat zmienił nazwę na powiat bieruńsko-lędziński i przestał być uważany za obwarzankowy (ale pozostał rozbity na enklawy wokół Tychów, analogicznie do powiatu będzińskiego rozbitego na enklawy wokół Dąbrowy Górniczej i Sosnowca), z kolei wraz z wejściem w życie rozporządzenia Rady Ministrów z czerwca 2002 rok miasto Wałbrzych, będące do tamtej pory miastem na prawach powiatu, zostało 1 stycznia 2003 roku połączone z powiatem wałbrzyskimRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie połączenia miasta na prawach powiatu Wałbrzych z powiatem wałbrzyskim oraz ustalenia granic niektórych powiatów (). – była to po 1999 r. jedyna sytuacja włączenia miasta na prawach powiatu do otaczającego je powiatu, jednak spotkała się ona z wieloma negatywnymi opiniami, szczególnie ze strony Rady Miasta. Wskutek powyższych zmian liczba ówczesnych powiatów obwarzankowych spadła do 44. W późniejszym okresie nowe władze Wałbrzycha podjęły jednak starania na rzecz przywrócenia miastu praw powiatu, które – choć napotkały sprzeciw Rady Powiatu oraz rad większości gmin wchodzących w jego skład – ostatecznie zostały jednak uwieńczone odzyskaniem przez Wałbrzych 1 stycznia 2013 roku praw powiatuRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lipca 2012 r. w sprawie przywrócenia miastu Wałbrzych statusu miasta na prawach powiatu oraz ustalenia granic powiatu wałbrzyskiego ()., w następstwie czego liczba powiatów obwarzankowych wzrosła ponownie do 45.
Wykaz Pogrubieniem wyróżniono powiaty, których siedzibą jest miasto na prawach powiatu będące jednocześnie siedzibą gminy wiejskiej:
woj. dolnośląskie: karkonoski (siedziba: Jelenia Góra), legnicki, wałbrzyski, wrocławski woj. kujawsko-pomorskie: bydgoski, grudziądzki, toruński, włocławski woj. lubelskie: bialski, chełmski, lubelski, zamojski woj. lubuskie: gorzowski, zielonogórski woj. łódzkie: łódzki wschodni, piotrkowski, skierniewicki woj. małopolskie: krakowski, nowosądecki, tarnowski woj. mazowieckie: ostrołęcki, płocki, radomski, siedlecki woj. opolskie: opolski woj. podkarpackie: krośnieński, przemyski, rzeszowski, tarnobrzeski woj. podlaskie: białostocki, łomżyński, suwalski woj. pomorskie: słupski woj. śląskie: bielski, częstochowski, gliwicki, rybnicki woj. świętokrzyskie: kielecki woj. warmińsko-mazurskie: elbląski, olsztyński woj. wielkopolskie: kaliski, koniński, leszczyński, poznański woj. zachodniopomorskie: koszaliński
Przypisy
Kategoria:Podział administracyjny Polski Kategoria:Samorząd terytorialny w Polsce