Cerkiew Opieki Matki Bożej – prawosławna, unicka i ponownie prawosławna cerkiew w Sokołowie Podlaskim, funkcjonująca od XV w. do 1919, gdy została zamieniona na kościół rzymskokatolicki. W 1954 budynek świątyni rozebrano. Na jej miejscu znajduje się obecnie skwer Unitów Podlaskich.

Historia Pierwsza pisemna wzmianka o cerkwi w Sokołowie Podlaskim pochodzi z 1612, jednak świątynia prawosławna znajdowała się najprawdopodobniej w mieście wcześniej. W akcie lokacyjnym miasta z 1424 wyraźnie wskazano podział miasta na dzielnice ruską i lacką. Druga posiadała od 1415 świątynię (kościół rzymskokatolicki), co pozwala domniemywać, że obiekt sakralny (cerkiew prawosławna) znajdował się także w miejscu zamieszkanym przez ludność ruską. Według prawosławnej tradycji w świątyni posługiwali m.in. mnisi z monasterów w Drohiczynie i Brześciured. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 257-258.. Budowla położona była między ulicami Długą, Siedlecką i Repkowską, niedaleko od niej znajdowała się plebania.

Data przyjęcia unii przez parafię sokołowską nie jest dokładnie znana. Mogło to nastąpić w 1616, gdy odnowiono akt fundacji cerkwi, zaś w nowym zapisano, iż stary zaginął. Inną przywoływaną datą jest rok 1614. W 1621 proboszcz parafii sokołowskiej zdecydował się na powrót do prawosławia, czego przyczyny również nie są znane. W roku następnym księżna Elżbieta Radziwiłłowa powiększyła uposażenie cerkwi. Z dokumentu Bogusława Radziwiłła z 1653, potwierdzającego nadania jego przodków dla parafii, wynika, że świątynia nadal pozostawała prawosławna i należała do metropolii kijowskiej Patriarchatu Konstantynopolitańskiegored. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 271.. Możliwe jest, że cerkiew w Sokołowie przeszła do Kościoła unickiego dopiero po 1664, tj. gdy prawo patronatu nad nią objęła, w związku z nabyciem od Bogusława Radziwiłła miejscowych dóbr, rodzina Krasińskich. Z zachowanego protokołu wizytacji kanonicznej z 1726 wynika, że świątynia była już unicka. W protokole opisano ją jako budowlę „do szczętu zgniłą”, krytą zniszczonym gontowym dachem, z wolno stojącą dzwonnicą. W cerkwi nadal znajdował się ikonostas z pięcioma ikonami w rzędzie namiestnym oraz rzędami proroków i apostołów. W prezbiterium znajdował się ołtarz główny w formie analogicznej, jak w kościołach katolickich, w nawie był jeden ołtarz boczny św. Mikołaja. Poza tym na wyposażeniu obiektu było 13 obrazów unickich różnych rozmiarów oraz osiem obrazów „moskiewskich”, tj. starych ikon prawosławnych. Przy cerkwi funkcjonowało bractwored. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 280 i 293-294.. W Kościele unickim cerkiew nosiła zlatynizowane wezwanie Protekcji Najświętszej Maryi Panny.

Nowa cerkiew unicka 200px|right|thumb|Jedyny zachowany w Sokołowie zabytek związany z unitami – nagrobek duchownego, Leona Zatkalika, i jego małżonki Na miejscu starej i zniszczonej świątyni w 1730 wzniesiono w Sokołowie nową cerkiew, której architektura i wystrój wnętrza był ściśle wzorowany na wyglądzie kościołów. Opis z 1757 wskazuje na istnienie ołtarza głównego Najświętszej Maryi Panny i czterech bocznych (Zbawiciela, Protekcji Najświętszej Maryi Panny, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, św. Mikołaja, nie było już natomiast ikonostasu, z którego zachowano jedynie dwanaście wizerunków Apostołów. Poza nimi w cerkwi przechowywano jeszcze 43 obrazy, wykonane w stylu barokowym; styl ten reprezentowały również wszystkie ołtarze. Od strony zachodniej urządzono chór muzycznyred. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 299-301..

Do połowy XIX w. przy cerkwi znajdował się cmentarz. Następnie dla unitów założono nową nekropolię przy ul. Bartoszowejred. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 354.. W 1840 do parafii należało 920 wiernychred. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 361-362.. Ich liczba w kolejnych latach malała, gdyż wielu z nich, m.in. po zawarciu małżeństwa z katolikiem lub katoliczką obrządku łacińskiego, przechodziło do Kościoła rzymskokatolickiego (był to przejaw zjawiska zwanego kradzieżą dusz).

W 1875 cerkiew w Sokołowie, wskutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, przymusowo przeszła do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Proboszcz Władysław Zatkalik odmówił konwersji i został z tego powodu wywieziony na Syberię. Oprócz parafian cerkwi za wyznawców prawosławia odgórnie uznano rodziny unitów, którzy w ciągu trzech poprzednich pokoleń zmienili obrządek na łaciński. Oficjalnie cerkiew sokołowska miała ponad 2500 wiernych, jednak większość z nich w rzeczywistości odmawiała uczęszczania do świątyni (oporni unici), a po ukazie tolerancyjnym w 1905 przyjęła katolicyzm w obrządku łacińskim. W 1907 przy prawosławiu pozostawało w Sokołowie 160 osób, podczas gdy łączną liczbę dawnych unitów i ich potomków szacowano na 3279. Cerkiew funkcjonowała w Sokołowie do 1915, gdy prawosławna ludność opuściła Królestwo Polskie razem z rosyjskimi urzędnikami i wojskiem. W 1919 została zrewindykowana na rzecz Kościoła rzymskokatolickiegoUnici w Sokołowie.

Cerkiew w Sokołowie została rozebrana w 1954, na jej miejscu istnieje skwerred. G. Ryżewski, Sokołów Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Białystok-Sokołów Podlaski, s. 483., który nazwano imieniem unitów podlaskichSześć perełek na szlaku.

Zobacz też Cerkiew Świętej Trójcy w Siedlcach Cerkiew św. Mikołaja w Drohiczynie

Przypisy

Sokołów Sokołów Sokołów Podlaski Kategoria:Obiekty sakralne w Sokołowie Podlaskim