Sami swoi

mały|Dom Pawlaka w Dobrzykowicach mały|Dom Kargula w Dobrzykowicach mały|Lubomierz – filmowe miasteczko Pawlaków i Karguli mały|Realizacja przestrzenna poświęcona bohaterom filmu „Sami swoi” w Toruniu mały|Tablica pamiątkowa w Dobrzykowicach Sami swoi – polska komedia filmowa z 1967 roku w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego, nakręcona na podstawie scenariusza Andrzeja Mularczyka. Pierwsza część trylogii zabużańskiej, składającej się też z filmów Nie ma mocnych (1974) i Kochaj albo rzuć (1977). Film doczekał się też prequela Sami swoi. Początek (2024).

Fabuła Film przedstawia losy dwóch zwaśnionych rodzin Pawlaków i Karguli, które tuż po zakończeniu II wojny światowej zostają zmuszone do opuszczenia Kresów Wschodnich i osiedlenia się na Ziemiach Odzyskanych. Ich konflikt sięga czasów przedwojennych – spór dotyczy miedzy i krowy Kargula, która weszła w szkodę Pawlakom. Przyczyną kłótni jest ziemia zaorana przez Kargula o 3 palce za daleko w stronę gruntu Pawlaków, co doprowadziło do rozlewu krwi. Obawiając się kary za ranę zadaną Kargulowi, Jan Pawlak emigruje do Stanów Zjednoczonych. Po latach wraca do Polski, gdzie jego brat Kazimierz z rodziną żyje w zgodzie ze znienawidzonym sąsiadem. Aby uspokoić Johna, Kazimierz opowiada mu historię pogodzenia się rodzin, zwieńczoną ślubem jego syna, Witii i córki Kargula, Jadźki.

Postacie i obsada

Dubbing Kargul (grany przez Władysława Hańczę) – Bolesław Płotnicki Jadźka (grana przez Ilonę Kuśmierską) – Elżbieta Kępińska Jaśko Pawlak w młodości (grany przez Waldemara Dybę) – Kazimierz Dejunowicz babcia Pawlakowa (grana przez Natalię Szymańską) – Irena Malkiewicz

Produkcja Pierwowzór historii Pierwowzorem Kazimierza Pawlaka był Jan Mularczyk, wywodzący się z Kresów stryj scenarzysty Andrzeja Mularczyka, który przyjechał z Boryczówki na Ziemie Odzyskane – do Tymowy koło Ścinawy. Pierwowzorem Karguli była z kolei rodzina DendrysówA. Mularczyk – Każdy żyje jak umie, Warszawa 2011.. Andrzej Mularczyk losy pierwowzorów filmowych postaci opisał w książce Każdy żyje jak umie.

Pierwszy raz postaci Pawlaka i Kargula pojawiły się w słuchowisku Polskiego Radia I było święto, które miało swoją premierę 1 maja 1965. Reżyserem był Andrzej Łapicki, a w obsadzie znaleźli się m.in. Jerzy Turek (Witia Pawlak) i Wojciech Siemion (Kaziuk Pawlak). Słuchowisko przedstawiało perypetie dwóch skłóconych rodzin, które osiedliły się po wojnie w sąsiadujących ze sobą gospodarstwach na Ziemiach Odzyskanych. Do Kazimierza Pawlaka, z Ameryki, przyjechał brat John, który musiał uciekać za ocean, po zdzieleniu kosą sąsiada Kargula za przesunięcie miedzy. Słuchowisko odniosło sukces, dlatego dwa lata później z radiowej opowieści powstał scenariusz filmu.

Mularczyk, korzystając z konsultacji z wrocławskim językoznawcą Stanisławem Bąkiem, opracował dialogi przypominające nieokreśloną gwarę kresową. Film miał początkowo nosić – tak jak słuchowisko – tytuł I było święto, jednak ostatecznie przyjęto nazwę Sami swoi, którą antropolog Krzysztof Pełczyński wyjaśniał następująco:

Zdjęcia W filmowe główne role kłócących się ze sobą kresowiaków wcielili się Wacław Kowalski i Władysław Hańcza. Większość scen kręcono w Dobrzykowicach pod Wrocławiem, gdzie znajdowały się zagrody. Sceny w miasteczku kręcono w Lubomierzu, gdzie obecnie znajduje się muzeum Kargula i Pawlaka. Scenę przyjazdu Jana (Johna) Pawlaka do Rudnik nakręcono na stacji Czernica Wrocławska.

Dystrybucja Premiera Premiera filmu odbyła się 15 września 1967 wraz z krótkometrażowym dokumentem Stocznia produkcji WFD. Podczas premierowych pokazów film obejrzało 8 mln widzów.

Odnowione wersje Film, początkowo w wersji czarno-białej, został skoloryzowany w 2001 roku przez hollywoodzką firmę Dynacs Digital Studios na zlecenie Polsatu i Studia Filmowego „Oko”. Wersja kolorowana nie była dystrybuowana w kinach, a premierę telewizyjną miała 1 kwietnia 2002 w telewizji Polsat. W 2020 roku czarno-biała wersja filmu została poddana cyfrowej rekonstrukcji i udostępniona na platformie streamingowej 35mm.online.

Odbiór Postać Kazimierza Pawlaka, swojaka zza Buga, była w recenzjach filmu jednoznacznie utożsamiana z etosem sarmackim ze względu na pasujące do wizerunku szlachcica pieniactwo i awanturnictwo. Często wysuwano sugestie, iż Sami swoi przypominają pod względem zarysu fabuły Zemstę Aleksandra Fredry. Widownia odczytała film jako wywrotową komedię, w której Pawlak daje się poznać jako osoba niebojąca się nowej władzy, gotowa w momencie zaprowadzania w Polsce rządów totalitarnych przemalować bez bezpośrednich konsekwencji hasło „3 x TAK” na „3 x NIE”. Jednocześnie Sami swoi, jak zauważa Monika Talarczyk-Gubała, kryli w sobie ładunek ideologiczny. Filmowi chłopi z Kresów nie tęsknią za ziemią, z której się przeprowadzili, lecz bez problemów odnajdują się na Ziemiach Odzyskanych. Niemniej jednak „publiczność kibicowała komicznej ekwilibrystyce chłopów, którzy starali się jakoś przeżyć w PRL”.

Za Samych swoich Sylwester Chęciński otrzymał Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki II stopnia. W 1976 r. film otrzymał Złote Grono na festiwalu Lubuskie Lato Filmowe w Łagowie, a w 1978 r. – Złotą Kamerę przyznaną przez pismo „Film” dla najlepszego filmu o tematyce współczesnej, ex aequo z Nie ma mocnych i Kochaj albo rzuć. W 1999 r. Sami swoi w ankiecie „Polityki” znaleźli się na 2. miejscu wśród najciekawszych filmów polskich XX wieku. W 2007 r. film otrzymał Złotą Kaczkę przyznawaną przez pismo „Film” za najlepszą złotą myśl („Sąd sądem, a sprawiedliwość musi być po naszej stronie”), a w 2008 r. – Specjalną Złotą Kaczkę dla najlepszego polskiego filmu komediowego stulecia. Cytaty z dzieła Chęcińskiego i Mularczyka, takie jak wspomniany „Sąd sądem...” oraz „Kargul, podejdź no do płota”, na stałe zadomowiły się w mowie potocznej.

W 2025 roku utwór Sami swoi został jednym z pierwszych 70 filmów wprowadzonych do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierających wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Nawiązania W stodole Kargula w Dobrzykowicach utworzono izbę pamięci, gdzie można oglądać oryginalne przedmioty, którymi posługiwali się bohaterowie filmuMieszkam w domu Kargula..

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Filmy kręcone w Czernicy Kategoria:Filmy kręcone w Dobrzykowicach Kategoria:Filmy kręcone w Lubomierzu Kategoria:Filmy kręcone w Sobótce Kategoria:Filmy kręcone w województwie łódzkim Kategoria:Filmy poddane koloryzacji Kategoria:Filmy w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Polskie filmy czarno-białe Kategoria:Polskie filmy komediowe Kategoria:Polskie filmy z 1967 roku Kategoria:Ziemie Odzyskane w kulturze Polski Ludowej