Sant’Agnese in AgonePol. kościół św. Agnieszki na/w Agonie. – rzymskokatolicki kościół w Rzymie, w diecezji rzymskiej. Położony jest przy dłuższym, zachodnim boku Piazza Navona, w zwartej zabudowie pomiędzy dwoma pałacami: Palazzo Pamphili (po lewej) i Colleggio Innocenziano (po prawej). Wybudowany został na zlecenie papieża Innocentego X w miejscu dawnego stadionu Domicjana, na którym poniosła męczeńską śmierć święta Agnieszka, patronka kościoła.
Historia placu i wcześniejszych świątyń Piazza Navona, przy której znajduje się obecny kościół, powstał na miejscu starożytnego stadionu Domicjana, zbudowanego w latach 81–96 i mogącego pomieścić około 30 tysięcy widzów. Natomiast miejsce, na którym powstał kościół, było, według tradycji, miejscem męczeńskiej śmierci świętej AgnieszkiAgone we włoskiej nazwie kościoła to starożytny agon.. Agnieszka, 12-letnia dziewczyna, została zdemaskowana i zadenuncjowana jako chrześcijanka przez syna prefekta Rzymu, którego zaloty odrzuciła. Została następnie wtrącona do domu publicznego, którego pozostałości odkryto w ruinach stadionu. Tam została obnażona, ale udało jej się uniknąć upokorzenia dzięki długim włosom, które cudownie urosły i osłoniły jej ciało. Nikt nie ośmielił się jej poniżyć. Ostatni, który podjął tę próbę, padł jak rażony piorunem u jej stóp. Ostatecznie dziewczyna została oskarżona o praktyki magiczne i skazana na śmierć przez poderżnięcie gardła. W podziemiach kościoła jest jeszcze widoczna cela dawnego stadionu Domicjana w której odkopano kaplice z marmurowym reliefem Alessandra Algardiego z 1653 roku, przedstawiającym Agnieszkę wleczoną na męczeńską śmierć.
Miejsce to stało się w kolejnych stuleciach centrum pielgrzymek. Zbudowano tu oratorium, przekształcone w 1123 roku przez papieża Kaliksta II w niewielką bazylikę, która przypuszczalnie przetrwała w niezmienionej formie do 1575 roku, kiedy opisał ją Pompeo Ugonio. Fasada świątyni i główne wejście do niej znajdowały się od strony obecnej ulicy Via dell’Anima, gdzie według podań znajdowało się miejsce śmierci Świętej Agnieszki, określane mianem Agone. W połowie XV wieku do Rzymu przeprowadziła się część rodziny Pamphili, nabywając działkę przy Via dell’Anima, przy której zbudowała dom. Kardynał Giovanni Battista Pamphili polecił w 1634 roku przebudowanie domu na reprezentacyjny pałac kardynalski. Kiedy 15 września 1644 roku został papieżem, podjął konkretne plany dotyczące zabudowy Piazza Navona. Pierwszym z nich było zlecenie w 1648 roku zbudowania w centrum placu obelisku egipskiego, otoczonego przez wielką fontannę, zaprojektowaną przez Berniniego.
Historia kościoła Sant’Agnese in Agone thumb|240px|Giovanni Battista Piranesi, Widok na Piazza Navona na ruinach Circo Agonale (akwaforta, XVIII w.) Papież podjął następnie plany budowy nowego kościoła, zlecając początkowo jego projekt Giovanniemu Battiscie Moli (1651), a następnie (1652) swemu nadwornemu architektowi, Girolamo Rainaldiemu. 3 września 1652 roku rozpoczęto wyburzanie starego kościoła Sant’Agnese, po czym ruszyły prace budowlane, nadzorowane przez projektanta nowego kościoła oraz jego syna Carlo. Projekt zakładał budynek centralny na planie krzyża greckiego z kopułą bez bębna. Fasadę miały flankować dwie wieże. Ponieważ projekt wywołał krytykę, papież zdecydował się odwołać Rainaldiego. W sierpniu 1653 roku kierownictwo robót przejął Francesco Borromini. Zmienił on projekt fasady kościoła, zwiększając jej wysokość. Kopułę postanowił oprzeć na wysokim bębnie. Część środkowa fasady z portykiem została cofnięta w stosunku do linii wież bocznych. Prace nabrały tempa. 7 stycznia 1655 roku zmarł papież Innocenty X, który przed śmiercią powierzył swemu kuzynowi Camillo Pamphili zadanie doprowadzenia budowy kościoła do końca. Następca Innocentego X, Aleksander VII powołał komisję mającą za zadanie wyeliminowanie ewentualnych błędów Borrominiego, który pod wpływem krytyki podał się w 1657 roku do dymisji, zanim go odwołano. Dokończenie budowy kościoła powierzono Carlo Rainaldiemu, który zmodyfikował projekt Borrominiego. Po śmierci Camillo Pamphiliego w 1666 roku nadzór nad robotami budowlanymi przejęła wdowa po nim, Donna Olimpia. Dopuściła ona do prac w komisji Berniniego, który zaprojektował gzyms wewnętrzny, stiuki, fryz i sklepienia. Wysoką attykę z trójkątnym tympanonem i dzwonnicami oraz wystrój kopuły wykonał Giovanni Maria Baratta, działający już pod kierownictwem Borrominiego jako snycerz. Schody prowadzące do kościoła zbudował w latach 1667–1673 Giuseppe Baratta. 17 stycznia 1672 roku miała miejsce konsekracja kościoła, choć prace dekoracyjne nadal trwały. Od chwili konsekracji kościół stał się własnością roku Doria-Pamphili, scedowaną w 1992 roku na rzecz Wikariatu generalnego Rzymu. Żelazne ogrodzenie okalające schody wykonał w 1851 roku na zlecenie papieża Piusa IX Giovan Battista Celsi.
XIX-wieczne modyfikacje W XIX wieku wykonano prace dekoracyjne we wnętrzu. W 1853 roku odnowiono żelazne ościeżnice w latarni na kopule, a w 1859 roku zbudowano kaplicę podziemną (Cappella Sottoterranea). Andrea Busiri Vici zaprojektował 8 dużych, żelaznych okien. Dzwonnice otrzymały ołowiane zadaszenia. Posadzkę przywrócono do stanu z początku XIX-wieku.
Architektura Wygląd zewnętrzny Fasada kościoła, znajdująca się pomiędzy dwoma pałacami: Palazzo Pamphili (po lewej), a Colleggio Innocenziano (po prawej) składa się z trzech części: środkowej, wklęsłej, zwieńczonej trójkątnym portykiem, flankowanym podwójnymi kolumnami w porządku korynckim, oraz części bocznych, ujętych dwiema parami pilastrów w porządku korynckim i zwieńczonych wieżami-dzwonnicami. W architekturze fasady kościoła znalazły odzwierciedlenie trzy założenia architektury barokowej: przemienność form wklęsłych i wypukłych, kontrast pomiędzy stałymi a odkształcalnymi sekcjami fasady oraz kontrast pomiędzy partiami ścian pełniącymi aktywną funkcję nośną a tymi, które są ich wypełnieniem. Dzięki dominującej wypukłej kopule i szerokiej, wklęsłej fasadzie pierwsze z tych założeń jest najbardziej dominujące w widoku fasady (podobnie jak w uniwersyteckim kościele Sant’Ivo alla Sapienza, zbudowanym przez Borrominiego mniej więcej w tym samym czasie).
Pomimo swego wklęsłego kształtu fasada kościoła Sant’Agnese wykazuje pewne podobieństwo do frontonu bazyliki św. Piotra na Watykanie: jednopiętrowa konstrukcja przedzielona kolumnami i zwieńczona attyką, fasada umieszczona z przodu świątyni i dwie dzwonnice boczne (zaprojektowane również w bazylice św. Piotra, ale nie zrealizowane). Różni je natomiast bezpośredni widok kopuły w przypadku Sant’Agnese, czego nie udało się Madernie osiągnąć w bazylice św. Piotra.
Wnętrze Kościół zbudowany został na planie krzyża greckiego, z dużą nawą w formie ośmiokąta, na którego głównych osiach znajdują się: przedsionek (od wschodu), apsyda (od zachodu) oraz kaplice boczne: św. Agnieszki (od północy) i św. Sebastiana (od południa). W narożnikach ośmiokąta umieszczono kolumny i pilastry wspierające bęben z kopułą. Na osiach przekątnych natomiast umieszczono wnęki ołtarzowe.
Ołtarz główny thumb|242px|Ołtarz główny Budowa obecnego ołtarza rozpoczęła się w 1720 roku w oparciu o projekt Carlo Rainaldiego, podjęty następnie przez Cira Ferriego. Ołtarz jest architektoniczny, kulisowy. Jego elewację frontową tworzą umieszczone na wysokich, dostosowanych do wklęsłego rzutu ołtarza cokołach, cztery kolumny (po dwie z każdej strony), wykonane ze starożytnego, zielonego marmuru, pochodzącego z Arco di Marco Aurelio al Corso, zwieńczone marmurowymi, pozłacanymi kapitelami w porządku kompozytowym, dźwigające zakrzywione belkowanie. Fasadę ołtarza wieńczy tympanon udekorowany figurami aniołów podtrzymujących gołębia z palmą, symbolem męczeństwa.
Początkowo ołtarz, którego wykonanie zlecono Alessandro Algardiemu, miał być poświęcony cudowi św. Agnieszki, patronki kościoła. Po śmierci artysty 10 czerwca 1654 roku budowę ołtarza w oparciu o jego projekt, mieli kontynuować jego uczniowie, Ercole Ferrata i Domenico Guidi. Wykonali oni pełnoplastyczny model z gipsu, który znalazł się ostatecznie w rzymskim Oratorio dei Filippini. Po problemach związanych ze zmianami projektów dekoracji świątyni Domenico Guidi dopiero w 1673 roku podjął się wykonania dekoracji plastycznej ołtarza, która została oficjalnie ukończona 13 lipca 1688 roku. Dekorację plastyczną stanowi wielki relief z białego marmuru przedstawiający Świętą Rodzinę ze Świętą Elżbietą, Świętym Janem i Świętym Zachariaszem. Umieszczeni centralnie Jezus i Święty Jan oświetleni są promieniami Ducha Świętego, a całość kompozycji wieńczą figurki aniołów, cherubinów i putta, umieszczone pośród gałązek oliwnych i kiści daktyli.
Ołtarze boczne Na osiach głównych ośmiokątnej nawy umieszczono wejście do kościoła, apsydę i dwie boczne kaplice, natomiast w czterech narożnikach osi przekątnych pomiędzy parami kolumn z czerwonego marmuru zbudowano cztery wnęki, w których umieszczone zostały marmurowe ołtarze boczne; w ich projektowaniu uczestniczył również Alessandro Algardi. Po jego śmierci prace kontynuowali jego uczniowie, Ercole Ferrata i Domenico Guidi.
Ołtarz Świętej Cecylii Motywem ikonograficznym płaskorzeźby ołtarza znajdującego się z lewej strony ołtarza głównego jest Śmierć Świętej Cecylii. Dzieło zostało początkowo (1660) zlecone Giuseppe Peroniemu, który jednak zdążył wykonać tylko model kompozycji. Po jego śmierci w 1662 roku pracę kontynuował Antonio Raggi tworząc niezwykle malowniczą kompozycję, w której umierająca Święta Cecylia została ukazana w chwili, gdy nawiedza ją papież Urban I w towarzystwie dwóch rzymskich notabli, Waleriana i Hipolita. Unoszące się nad nimi anioły trzymają palmę, symbol męczeństwa. 20 października 1599 roku podczas prac restauratorskich w bazylice św. Cecylii na Zatybrzu zostało znalezione nienaruszone ciało Świętej Cecylii.
Ołtarz Świętej Emerencjany Tematem płaskorzeźby wypełniającej ołtarz stojący po prawej stronie ołtarza głównego jest Męczeństwo Świętej Emerencjany (1668–1709), dzieło Ercole Ferraty, ukończone w 1709 roku przez Leonarda Rieti. Święta Emerencjana, ukazana w chwale, stanowi punkt centralny założenia kompozycyjnego; ręce ma skrzyżowane na piersiach w geście modlitwy przed grobem swojej siostry mlecznej, świętej Agnieszki, która przepowiada jej Raj. Kompozycja przedstawia moment ukamienowania Świętej Emerencjany przez otaczających ją pogan. Jeden spośród unoszących się nad nią aniołów, środkowy, trzyma koronę męczeństwa.
Ołtarz Świętego Eustachego Płaskorzeźba wypełniająca ołtarz stojący po prawej stronie wejścia przedstawia Męczeństwo Świętego Eustachego. Realizacje dzieła rozpoczął w 1666 roku Melchiorre Cafà, a po jego śmierci ukończył w 1669 roku Ercole Ferrata. Święty Eustachy, ukazany w stroju rzymskiego żołnierza w pozycji modlącej, w towarzystwie żony Teopisty i dwóch synów, Teopista i Agapia umieszczony został w miejscu swego męczeństwa, pośród lwów liżących, ku zdziwieniu gapiów, jego stopy. Unoszący się na niebie anioł wkłada na jego głowę koronę i palmę męczeństwa.
Ołtarz Świętego Aleksego Tematem płaskorzeźby wypełniającej ołtarz z prawej strony wejścia jest Śmierć Świętego Aleksego, dłuta Giovanniego Francesca Rossiego (1660–1663). Kompozycja ukazuje Świętego Aleksego w agonii, leżącego na ziemi. Wśród otaczających go postaci, z lewej strony, stoją: jego ojciec Eufemiusz oraz papież Sykstus III. Wypukły relief został skomponowany w sposób narracyjny i klasyczny, właściwy Algardiemu; jest skoncentrowany na znajdującej się na pierwszym planie postaci umierającego świętego, trzymającego w ręku krzyż, z oczami skierowanymi ku niebu. W głębi umieszczone są otaczające go postacie. Relief nawiązuje do popularnej w średniowieczu legendy o jego życiu.
Kaplica i ołtarz Świętej Agnieszki thumb|242px|Kaplica i ołtarz Świętej Agnieszki