Zeno Cosini (, wym. ) – powieść Itala Sveva, wydana w 1923 roku w Bolonii nakładem oficyny Licinia Cappellego. Jest trzecią ukończoną powieścią autora i przedstawia wspomnienia triesteńskiego przedsiębiorcy Zena Cosiniego, spisywane na polecenie prowadzącego go psychoanalityka. Utwór wykorzystuje formę autobiografii, pamiętnika i dziennika, a jego narratorem jest bohater, którego relacja zawiera sprzeczności, przemilczenia i próby usprawiedliwiania własnego postępowania.
Powieść początkowo nie wzbudziła większego zainteresowania włoskiej krytyki. Jej rozgłos rozpoczął się po tym, gdy James Joyce polecił ją krytykom i pisarzom we Francji i Wielkiej Brytanii. Publikacja fragmentów oraz artykułów Benjamina Crémieux i Valery’ego Larbauda w 1926 roku przyczyniła się do międzynarodowego uznania Sveva oraz ponownej oceny jego wcześniejszej twórczości.
Geneza i publikacja Svevo rozpoczął pracę nad powieścią po wieloletniej przerwie w publikowaniu utworów literackich. Po niepowodzeniu wcześniejszych powieści Jedno życie i Starość ograniczył działalność pisarską, pracując w przedsiębiorstwie rodziny żony. Do intensywniejszego pisania powrócił w okresie I wojny światowej, gdy należący do rodziny zakład produkujący farby okrętowe został czasowo zamknięty przez władze austro-węgierskie.
Powieść została ukończona w 1922 roku i opublikowana w następnym roku na koszt autora przez wydawnictwo Cappelli w Bolonii. Pierwsze wydanie było jedynym przygotowanym pod bezpośrednim nadzorem Sveva; tekst stał się później podstawą wydań krytycznych oraz przekładów na inne języki.
Po niewielkim odzewie we Włoszech Svevo przesłał książkę Jamesowi Joyce’owi, którego poznał wcześniej w Trieście jako nauczyciela języka angielskiego. Joyce uznał powieść za wartościową i zachęcił autora do przesłania jej m.in. T.S. Eliotowi, Fordowi Madoxowi Fordowi, Valery’emu Larbaudowi i Benjaminowi Crémieux. W 1926 roku francuskie czasopismo Le Navire d’Argent opublikowało fragmenty twórczości Sveva oraz przychylny esej Crémieux, co zapoczątkowało późny sukces pisarza.
Fabuła Powieść rozpoczyna przedmowa fikcyjnego psychoanalityka, doktora S. Lekarz informuje, że publikuje zapiski byłego pacjenta w odwecie za przerwanie terapii. Jednocześnie uprzedza czytelnika, że wspomnienia Zena zawierają zarówno prawdy, jak i kłamstwa. Następujący po przedmowie wstęp bohatera opisuje jego nieudane próby przywołania najwcześniejszych wspomnień zgodnie z zaleceniami psychoanalizy.
W rozdziale poświęconym paleniu Zeno przedstawia wieloletnie próby zerwania z nałogiem. Wielokrotnie wypala papierosa, którego określa jako „ostatniego”, zapisując daty kolejnych postanowień. Palenie staje się dla niego symbolem braku konsekwencji oraz sposobem odsuwania decyzji i odpowiedzialności.
Następna część dotyczy relacji Zena z ojcem. Bohater opisuje różnice charakterów, poczucie zależności oraz niejednoznaczne emocje towarzyszące chorobie i śmierci ojca. Szczególne znaczenie nadaje ostatniemu gestowi umierającego, który uderza syna w twarz; Zeno nie potrafi rozstrzygnąć, czy był to świadomy akt, czy mimowolny ruch chorego.
W opowieści o małżeństwie Zeno poznaje rodzinę kupca Giovanniego Malfentiego. Początkowo zabiega o rękę jego córki Ady, która jednak odrzuca jego zaloty. Po nieudanej próbie oświadczenia się również Albertinie ostatecznie proponuje małżeństwo Auguście, najmniej atrakcyjnej w jego ocenie spośród sióstr. Związek okazuje się stabilny, a Augusta zapewnia mu poczucie bezpieczeństwa, którego wcześniej nie potrafił osiągnąć.
Pomimo udanego małżeństwa Zeno rozpoczyna romans z młodą śpiewaczką Carlą. Utrzymuje podwójne życie, przedstawiając sobie własne postępowanie jako próbę wspierania jej kariery. Relację kończy, gdy Carla poznaje Augustę i błędnie uznaje Adę za żonę Zena.
W części dotyczącej działalności handlowej Zeno zakłada przedsiębiorstwo z Guidem Speierem, mężem Ady. Niekompetencja wspólnika, ryzykowne operacje giełdowe i problemy rodzinne prowadzą firmę do kryzysu. Guido pozoruje samobójstwo, chcąc wymusić pomoc finansową rodziny, lecz przez pomyłkę przyjmuje śmiertelną dawkę środka nasennego. Zeno odzyskuje część utraconych pieniędzy dzięki spekulacji, ale spóźnia się na pogrzeb wspólnika i trafia do niewłaściwego konduktu.
Ostatnia część ma formę dziennika prowadzonego w latach 1915–1916. Zeno opisuje przerwanie psychoanalizy, wybuch wojny oraz przypadkowe oddzielenie od rodziny po zamknięciu granicy między Austro-Węgrami a Włochami. Działalność handlowa prowadzona w warunkach wojennych przynosi mu zyski, co uznaje za dowód odzyskania zdrowia. Powieść kończy wizja rozwoju cywilizacji prowadzącego do stworzenia broni zdolnej zniszczyć Ziemię.
Kompozycja i narracja Utwór nie zachowuje chronologicznego porządku tradycyjnej autobiografii. Po przedmowie doktora S. i wstępie Zena następuje pięć obszernych części tematycznych: „Palenie”, „Śmierć mojego ojca”, „Historia mojego małżeństwa”, „Żona i kochanka” oraz „Historia spółki handlowej”. Ostatni rozdział, „Psychoanaliza”, przyjmuje formę datowanego dziennika.
Wspomnienia są opowiadane przez starszego Zena, który interpretuje własne wcześniejsze zachowania z perspektywy czasu. Różnica pomiędzy bohaterem wydarzeń a narratorem powoduje przesunięcia chronologiczne, powtórzenia i sprzeczne oceny. Zeno wielokrotnie stara się przedstawić swoje działania jako rozsądne lub moralnie usprawiedliwione, ale szczegóły narracji podważają jego deklaracje.
Przedmowa doktora S. ustanawia konflikt pomiędzy pacjentem a psychoanalitykiem, jednak wiarygodność samego lekarza również jest kwestionowana przez jego decyzję o opublikowaniu prywatnych zapisków dla zemsty. Czytelnik nie otrzymuje zatem zewnętrznego punktu widzenia pozwalającego jednoznacznie oddzielić prawdę od zmyślenia.
Technika introspekcyjna oraz forma zbliżona do monologu wewnętrznego odróżniały powieść od wcześniejszych utworów Sveva, utrzymanych w większym stopniu w tradycji naturalistycznej. Narracja koncentruje się na procesach myślowych bohatera, jego skojarzeniach, wspomnieniach, samooszukiwaniu i niezdolności do podjęcia konsekwentnego działania.
Problematyka Jednym z głównych motywów powieści jest przeciwstawienie zdrowia i choroby. Zeno uważa się za osobę chorą, choć nie potrafi określić źródła swoich dolegliwości. Jednocześnie postacie, które postrzega jako zdrowe i przystosowane do życia, okazują się podatne na kryzysy, choroby i autodestrukcyjne zachowania.
Psychoanaliza stanowi zarówno element fabuły, jak i narzędzie organizujące strukturę utworu. Svevo wykorzystywał wybrane pojęcia wywodzące się z prac Sigmunda Freuda, lecz przedstawiał terapię z dystansem i ironią. Jej obecność umożliwiła skonstruowanie narratora niewiarygodnego oraz swobodne naruszanie chronologicznego porządku opowieści.
W powieści powraca motyw niezdolności do działania, określanej we włoskiej krytyce pojęciem inettitudine. Zeno odwleka decyzje, zastępuje działanie analizowaniem własnych motywacji i przekształca niepowodzenia w kolejne okazje do samousprawiedliwienia. Jednocześnie jego elastyczność oraz brak stałych zasad pozwalają mu przetrwać sytuacje, w których bardziej zdecydowani bohaterowie ponoszą klęskę.
Tłem wydarzeń jest Triest przełomu XIX i XX wieku – wielojęzyczne miasto portowe należące początkowo do Austro-Węgier. Środowisko kupców, bankowców, przedsiębiorców i pośredników handlowych odzwierciedla zawodowe doświadczenia Sveva, który pracował w banku, a następnie w przedsiębiorstwie przemysłowym rodziny żony.
Recepcja Pierwsze wydanie spotkało się z ograniczonym zainteresowaniem włoskiej prasy. Podobnie jak wcześniejsze książki Sveva zostało w znacznej mierze pominięte przez krytyków, a autor sam finansował jego publikację.
Przełomem stała się francuska recepcja powieści. Benjamin Crémieux i Valery Larbaud opublikowali przekłady fragmentów oraz teksty poświęcone Svevowi, przedstawiając go jako jednego z nowoczesnych pisarzy europejskich. We Włoszech twórczość autora poparł Eugenio Montale, który wskazywał na jej oryginalność i związki z doświadczeniem współczesności.
Powieść zaczęto klasyfikować jako jeden z najważniejszych włoskich utworów modernistycznych. Wskazywano na odejście od linearnej narracji, wykorzystanie psychoanalizy, ironiczny stosunek do autobiograficznej prawdy oraz kreację bohatera skupionego na obserwowaniu własnej świadomości.
Utwór znalazł się na liście stu najlepszych książek opracowanej w 2002 roku przez Norweski Klub Książki na podstawie głosów pisarzy z różnych państw.
Wydania polskie Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 1966 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego w przekładzie Zofii Ernstowej. Liczyło 454 strony i nosiło tytuł Zeno Cosini.
W 2024 roku Wydawnictwo ArtRage opublikowało nowe wydanie w serii „Cymelia”. Zachowano przekład Zofii Ernstowej, poddając go redakcyjnemu odświeżeniu. Wydanie liczy 484 strony, a projekt okładki przygotował Łukasz Piskorek.
Adaptacje W 1965 roku Tullio Kezich przygotował teatralną adaptację powieści pod oryginalnym tytułem La coscienza di Zeno. Przedstawienie wyreżyserował Luigi Squarzina, a rolę główną zagrał Alberto Lionello.
W 1988 roku włoska telewizja RAI wyprodukowała dwuodcinkowy film telewizyjny La coscienza di Zeno w reżyserii Sandra Bolchiego, z Johnnym Dorellim w roli tytułowej.
W 2002 roku południowoafrykański artysta William Kentridge przedstawił pracę wideo Confessions of Zeno, związaną z przygotowaną przez niego adaptacją teatralną tekstu Jane Taylor. Dzieło zaprezentowano podczas wystawy Documenta 11 w Kassel.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Włoskie powieści psychologiczne Kategoria:Powieści z 1923 Kategoria:Powieści, których akcja toczy się we Friuli-Wenecji Julijskiej