Elia Kazan (właśc. Elias Kazantzoglou; ur. 7 września 1909 w Stambule, zm. 28 września 2003 w Nowym Jorku) – amerykański aktor, reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta i producent greckiego pochodzenia.
Życiorys Elia Kazan pochodził z rodziny greckiej żyjącej w Turcji. Przybył do Stanów Zjednoczonych w wieku 4 lat. Wtedy jego rodzice zmienili nazwisko na łatwiejsze do wymówienia dla Amerykanów. Uczył się w Williams College, gdzie czuł się obco wśród anglojęzycznych protestantów. Studiował dramat na Uniwersytecie Yale, następnie wstąpił do Group Theatre. W latach 30. XX wieku przez półtora roku należał do amerykańskiej Partii Komunistycznej, z której odszedł w 1934, gdy dowiedział się o czystkach w Związku Radzieckim.
Po wojnie dał się poznać jako jeden z najlepszych reżyserów Broadwayu, m.in. dzięki inscenizacji Tramwaju zwanego pożądaniem. Jego filmy zawsze były kontrowersyjne i poruszały drażliwe tematy. W 1947 założył Actors Studio, gdzie nauczano wg metod Stanisławskiego. Najwybitniejszy uczeń Kazana – Marlon Brando – grał w kilku filmach swego nauczyciela, m.in. w Viva Zapata! (1952) i Tramwaju zwanym pożądaniem (1951). Kazan odkrył też talent Jamesa Deana.
W 1952 został wezwany przed komisję senacką McCarthy’ego i pod groźbą znalezienia się na tzw. czarnej liście Hollywood złożył zeznania obciążające ośmiu kolegów z Partii Komunistycznej, co zostało negatywnie przyjęte przez środowiska artystyczne i przyczyniło się do zerwania na długie lata przyjaźni z wybitnym dramaturgiem Arthurem Millerem. Fakt ten został przypomniany opinii publicznej Ameryki w 1999, kiedy sędziwy reżyser odebrał nagrodę Amerykańskiej Akademii Filmowej za całokształt działalności artystycznej.
Filmografia mały|Jack Garfein, Carroll Baker i Kazan na planie filmu Laleczka (1956) mały|Elia Kazan (1967)
Reżyser People of the Cumberland (krótkometrażowy dokument, 1937) Watchtower Over Tomorrow (krótkometrażowy dokument, 1945) Drzewko na Brooklynie (1945) Morze traw (1947) Dżentelmeńska umowa (1947) Bumerang (1947) Pinky (1949) Panika na ulicach (1950) Tramwaj zwany pożądaniem (1951) Viva Zapata! (1952) Człowiek na linie (1953) Na nabrzeżach (1954) Na wschód od Edenu (1955) Laleczka (1956) Twarz w tłumie (1957) Dzika rzeka (1960) Wiosenna bujność traw (1961) Ameryka, Ameryka (1963) Układ (1969) Goście (1972) Ostatni z wielkich (1976)
Scenarzysta Blues in the Night (1941) Dżentelmeńska umowa (1947) Pinky (1949) Ameryka, Ameryka (1963) Układ (1969) Diaspora (2001)
Producent Pie in the Sky (1935) Na wschód od Edenu (1955) Laleczka (1956) Twarz w tłumie (1957) Dzika rzeka (1960) Wiosenna bujność traw (1961) Ameryka, Ameryka (1963) Układ (1969)
Aktor Cafe Universal (1934) Strangers All (1935) Pie in the Sky (1935) Droga do sukcesu (1940) Blues in the Night (1941) Panika na ulicach (1950) Mgła (1990)
Nagrody Nagroda Akademii Filmowej 1948: Dżentelmeńska umowa (Najlepszy Reżyser) 1955: Na nabrzeżach (Najlepszy Reżyser) 1999: Oscar Honorowy Złoty Glob 1948: Dżentelmeńska umowa (Najlepszy Reżyser) 1955: Na nabrzeżach (Najlepszy Reżyser) 1957: Laleczka (Najlepszy Reżyser) 1964: Ameryka, Ameryka (Najlepszy Reżyser) Nagroda na MFF w Cannes 1955: Na wschód od Edenu (Najlepszy Dramat) Nagroda na MFF w Berlinie 1953: Człowiek na linie (Nagroda Specjalna) Nagroda na MFF w Wenecji 1950: Panika na ulicach (Nagroda Międzynarodowa) 1951: Tramwaj zwany pożądaniem (Nagroda Specjalna Jury) 1954: Na nabrzeżach (Srebrny Lew; Nagroda Krytyków Włoskich; Nagroda OCIC)
Przypisy
Bibliografia Elia Kazan, Układ. Tłum. Cecylia Wojewoda, Państwowy Instytut Wydawniczy, Poznań 1970. Elia Kazan, Dubler. Tłum. Jan Aleksandrowicz, Wydawnictwo Plus, Warszawa 1993. Elia Kazan, Poza Morze Egejskie. Tłum. Zofia Uhrynowska-Hanasz, Prima Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1998.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Amerykańscy reżyserzy filmowi Kategoria:Amerykańscy reżyserzy teatralni Kategoria:Amerykańscy scenarzyści filmowi Kategoria:Czarna lista Hollywood Kategoria:Laureaci Honorowego Złotego Niedźwiedzia Kategoria:Laureaci Oscara honorowego Kategoria:Laureaci Oscara za najlepszą reżyserię Kategoria:Laureaci Złotego Globu za najlepszą reżyserię Kategoria:Laureaci Kennedy Center Honors Kategoria:Amerykanie pochodzenia greckiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Stambule Kategoria:Urodzeni w 1909 Kategoria:Zmarli w 2003