Krytonosek diademowy (Scytalopus schulenbergi) – gatunek małego ptaka z rodziny krytonosowatych (Rhinocryptidae). Opisany w 1994. Występuje w Boliwii i Peru. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Gatunek został odkryty w 1992 i opisany po raz pierwszy w 1994 przez Breta M. Whitneya. Holotyp został odłowiony 28 marca 1993, 4 km od miejscowości Chuspipata w Boliwii na wysokości 3215 m n.p.m. (koordynaty: ). Był to prawie dorosły samiec.
Najbliżej spokrewniony jest z krytonoskiem inkaskim (Scytalopus urubambae) i nowo opisanym (2020) krytonoskiem jasnobrewym (S. whitneyi). Nie wyróżnia się podgatunków.
Morfologia Długość ciała wynosi blisko 10 cm. Znane masy ciała dwóch samców to 15,2 g i 17 g. Występuje nieznaczny dymorfizm płciowy. Przód wierzchu głowy i brew srebrzystobiałe, kontrastują z czarną „maską” obejmującą przód czoła, kantarek i obszar za okiem. Wierzch ciała i sterówki ciemnoszare, we wszystkich miejscach (z wyjątkiem wierzchu głowy i barkówek) można dostrzec miejscami brązowy odcień. Kuper ma kolor pomarańczowordzawy, matowy; pokrywają go popielate pasy. Spód ciała szary po ciemnoszary, najjaśniejsze pióra na brodzie i gardle. W niższej części brzucha występuje srebrzysty połysk. Boki i okolice kloaki zwykle mają kolor pomarańczowordzawy i są pokryte popielatymi pasami.
Wymiary szczegółowe (n = 26, przy długości ogona – 25): długość dzioba (górnej krawędzi) 10,2–12,1 mm, skoku – 20,4–22,7 mm, skrzydła – 47,1–55 mm, ogona – 33,8–43,2 mm.
Zasięg występowania Krytonosek diademowy występuje w Boliwii (YungasYungas to zbiorcza nazwa dla pasu lasów ciągnących się przez wschodnie stoki Andów. w departamencie Cochabamba) oraz południowo-wschodnim Peru (Cordillera de Vilcanota w regionie Cuzco).
Ekologia Środowiskiem życia gatunku są zarośla bambusów oraz gęsty podszyt w wilgotnych lasach oraz tuż poniżej linii drzew. Odnotowywany na wysokości 2800–3400 m n.p.m. Na wyższych wysokościach krytonoska diademowego zastępuje punański, na niższych – śpiewny (S. parvirostris). W trzech zbadanych żołądkach były wyłącznie owady. Żeruje na ziemi lub w jej pobliżu, szybko się porusza. Pisklęta odnaleziono w Peru w środku października; prawdopodobnie gniazduje od września do stycznia. Jedno odnalezione gniazdo miało kształt kulisty, wejście ulokowane zostało u góry. Budulec stanowiły mchy i porosty, do tego niewielka ilość gałęzi i materii roślinnej. Ulokowane było tuż pod powierzchnią gruntu pokrytego mchem i liśćmi. Do wejścia prowadził krótki tunel, prawdopodobnie naturalny.
Status zagrożenia IUCN uznaje krytonoska diademowego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 2000 (stan w 2025). Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako dość pospolity do dość rzadkiego. BirdLife International ocenia trend liczebności populacji jako spadkowy ze względu na wylesianie w obrębie zasięgu występowania gatunku. W przypadku czterech ostoi ptaków IBA organizacja ta uznaje krytonoska diademowego za jeden z gatunków kwalifikujących, tj. takich, na podstawie których obecności wyznacza się te ostoje.
Przypisy Systematyka i nazewnictwo polskie za:
Linki zewnętrzne
Nagrania głosów gatunku na xeno-canto.org Ilustracja dołączona do pierwszego opisu
Kategoria:Krytonosowate Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Fauna Boliwii Kategoria:Fauna Peru Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1994 roku