Jeszajahu Szpigel (, Izajasz Spiegel, Szaje Szpigl, Jeszaje Szpigl, ur. 14 stycznia 1906 w Łodzi, zm. 14 lipca 1990 w Tel Awiwiedane biograficzne na stronie Sejmu Wielkiego) – polski i izraelski poeta, pisarz i eseista tworzący w jidysz.
Życiorys Urodził się w biednej rodzinie tkacza. Pobierał nauki w Łodzi – najpierw w chederze i talmud-torze, później w szkołach państwowych i na kursach pedagogicznych. Pracował jako nauczyciel i tłumacz języka jidysz i literatury żydowskiej w szkołach systemu CISZO (Centralna Żydowska Organizacja Szkolna). Zaczynał karierę literacką w kręgu grupy Jung Idysz. Debiutował w 1922 wierszami w gazecie „Lodżer Folksblat”. Drukował utwory w łódzkiej prasie żydowskiej, a także w nowojorskiej „Cukunft” i paryskiej „Naje Prese”. W 1930 wydał pierwszy tomik poezji „Mitn ponem cu der zun” („Twarzą do słońca”).
Podczas II wojny światowej był więźniem getta łódzkiego, potem Auschwitz II – Birkenau i innych obozów koncentracyjnych. Podczas Zagłady stracił całą rodzinę i bliskich. Przed likwidacją getta ukrył część swoich utworów, resztę zabrał do Oświęcimia; zostały one jednak skonfiskowane. Po wojnie powrócił do Łodzi, gdzie odnalazł 16 schowanych rękopisów, a resztę odtworzył z pamięci. Podjął na nowo pracę nauczyciela (1945-48). Był autorem elementarza dla 4. klasy szkół żydowskich (1948). Przeżycia i doświadczenia lat wojennych stały się podstawą zbiorów nowel jego autorstwa, m.in. „Malches geto” („Królestwo getta”) czy „Sztern ibern geto” („Gwiazdy nad gettem”).
W 1948 przeprowadził się do Warszawy, a w 1951 repatriował się do Izraela, gdzie do 1964 był urzędnikiem ministerstwa finansów; kontynuował pisanie i publikację wierszy w jidysz na łamach prasy izraelskiej i zagranicznej. W następnych latach wydawał kolejne tomy opowiadań, zbiory esejów krytycznoliterackich, a także powieść „Flamen fun der erd” („Płomienie z ziemi”). Część swoich utworów opublikował też w tłumaczeniu na język hebrajski.
Był laureatem kilku nagród literackich w dziedzinie literatury jidysz, w tym Nagrody im. Icyka Mangera (1972) oraz Nagrody im. Jakuba Fichmana (1975).
W 1973 w Tel Awiwie na temat jego twórczości opublikowano zbiór artykułów krytycznych N. Grisa pt. „Fun fincternisz cu licht: Jeszaje Szpigl un zajn werk” („Z ciemności do światła: J. Szpigel i jego twórczość”).
Twórczość Tomiki wierszy Mitn ponem cu der zun („Twarzą do słońca”, Łódź 1930) Un geworn iz licht („I stało się światło”, Warszawa 1949)
Zbiory opowiadań Malches geto („Królestwo getta”, Łódź 1947) Sztern ibern geto („Gwiazdy nad gettem”, Paryż 1948) Menczn in thom („Ludzie w otchłani”, Buenos Aires 1949) Licht funem opgrunt („Światło z otchłani”, Nowy Jork 1952) Wint un worclen („Wiatr i korzenie”, Nowy Jork 1955) Di brik („Most”, Tel Awiw 1963) Sztign cum himl („Schody do nieba”, Tel Awiw 1966) Di krojn („Korona”, Tel Awiw 1973) Sztern lajchtn in thom („Gwiazdy świecą w otchłani”, Tel Awiw 1976) Ha-aszmoret ha-szliszit („Trzecia straż”, Tel Awiw 1976, przekłady opowiadań na hebrajski) Cwej dercejlungen – Sznej sipurim („Dwa opowiadania”, Tel Awiw 1978; paralelne teksty w jidysz i po hebrajsku)
Powieści Flamen fun der erd („Płomienie z ziemi”, Tel Awiw 1966)
Eseje Gesztaltn un profiln („Obrazy i profile”, Tel Awiw, tom I – 1971, tom II – 1980). Awrom Suckewers lider fun togbuch („Wiersze z dziennika A. Suckewera”, Tel Awiw 1979)
Przypisy
Bibliografia Rafał Żebrowski, Spiegel (Szpigel) Izajasz, [w:] Polski Słownik Judaistyczny [online], red. Z. Borzymińska, R. Żebrowski., [dostęp: 4 grudnia 2015]. Małgorzata Zaremba, Szpigel Jeszajahu, [w:] Polski Słownik Biograficzny tom XLVIII, Warszawa-Kraków, 2013, s. 623–624. Шпигель Иеша‘яху, [w:] Электронная еврейская энциклопедия [online], red. M. Kipnis, N. Prat, [dostęp: 4 grudnia 2015].
Kategoria:Eseiści Kategoria:Nauczyciele związani z Łodzią Kategoria:Pisarze jidysz Kategoria:Żydowscy poeci Kategoria:Członkowie Jung Idysz Kategoria:Mieszkańcy getta łódzkiego Kategoria:Żydowscy więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Ludzie urodzeni w Łodzi Kategoria:Urodzeni w 1906 Kategoria:Zmarli w 1990 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady