thumb|250px|Fragment ruin antycznej Tyany Tyana, Tiana (gr. Τύανα) – starożytne miasto w Kapadocji, położone u podnóża gór Taurus jedno z najstarszych miast Azji Mniejszej; dzisiejsze Kemerhisar w południowej Turcji (prowincja Niğde).
Historia Ośrodek miejski istniejący pod nazwą Tuwanuwa już w połowie II tysiąclecia p.n.e. jako jedno z ważnych miast państwa starohetyckiego, wymienione w tzw. edykcie TelepinuWraz z trzema innymi, jedno z nielicznych zidentyfikowanych z całkowitą pewnością miast Hetytów (Encyclopædia Britannica, dz. cyt. w bibliografii, t. 28, s. 933).. Znane później pod luwijską nazwą Tuwana, było istotnym punktem na szlaku wiodącym przez Wrota Cylicyjskie do Syrii, a w VIII wieku p.n.e. – stolicą jednego z państw nowohetyckich rządzonego przez króla Warpalawasa. Ksenofont wymienia je pod nazwą Dana, mówiąc o mieście „wielkim i bogatym” (Anabasis II, 7)Ksenofont: Wyprawa Cyrusa, Warszawa: Czytelnik, 1955, s. 30..
W okresie hellenistycznym przybrało nazwę Tyana (pierwotnie Thoana), którą Arrian wyjaśnia jako pochodzącą od mitycznego założyciela – trackiego króla Thoasa (Periplus Ponti Euxini 7). Stąd okoliczne terytorium zaczęto określać jako Tyanitis. W królestwie Kapadocji Tyana była drugim z dwóch właściwych miast na jego terytorium. Strabon w swym dziele – znaną mu także jako Eusebeia Tauryjska (Εὐσέβεια ἡ πρὸς Ταύρῳ), a przemianowaną tak na cześć króla Ariaratesa Eusebesa – umiejscawia ją w Kapadocji, u podnóża gór Taurus i nieopodal Wrót Cylicyjskich (Geographia XII, 537; XIII, 587). W wykazie miast kapadockich wspomina o niej też Pliniusz (Naturalis historia VI 3, 3)
thumb|250px|Pozostałości rzymskiego akweduktu Oprócz Cezarei była również najważniejszym miastem rzymskiej Kapadocji, którego świetność podkreślał wybudowany za panowania Trajana i Hadriana okazały akwedukt. Za rządów Karakalli zyskało ono dodatkowo status kolonii (Antoniana Colonia Tyana), a od 372 pełniło funkcję stolicy odrębnej prowincji Cappadocia Secunda.
Miasto sławne było ze świątyni Zeusa Asbamejskiego (później Jowisza, rzym. Iuppiter Asbamaeus) koło źródła Asbamaion. Owidiusz w jego okolicy (mylnie sytuując je we Frygii) umieszcza akcję mitu o Filemonie i Baucis (Metamorfozy VIII, 616-715). W 175 r. w pobliżu zmarła Faustyna Młodsza„… Nagle zachorowała i umarła we wsi Halala u podnóża gór Tauru” (Historia Augusta, Marek Antoninus Filozof 26,4); w następstwie miejscowość przemianowano na Faustinopolis.. Od czasów starożytnych miasto słynęło także jako miejsce rodzinne neopitagorejczyka ApoloniuszaDer Kleine Pauly, dz. cyt., zwanego Cudotwórcą (Thaumaturgos), który swym wstawiennictwem ocalił je przed rzezią mieszkańców i spustoszeniem po zdobyciu przez wojska Aureliana w 272 r.Por. Historia Augusta, Boski Aurelian 22-25. Po krótkim panowaniu zmarł w Tyanie cesarz Tacyt (276)Por. Aureliusz Wiktor, De caesaribus 36,2.. W IV wieku poniósł tam śmierć męczeńską św. OrestesZa rządów Dioklecjana, prawdopodobnie w 304 r. (zob. stronę Nominis )..
Dla Bizantyjczyków była to ważna twierdza dzięki strategicznemu usytuowaniu na szlaku cylicyjsko-syryjskim i na pograniczu z kalifatem Umajjadów, co sprawiło, że miasto stało się częstym celem niszczących najazdów muzułmańskich. Po długotrwałym oblężeniu przez Arabów (707-09) spustoszone i wyludnione, potem częściowo odbudowane, lecz ponownie zajęte przez Abbasydów w 806 i 831, od pierwszej połowy X w. podupadało coraz bardziej. W XI wieku znalazło się w granicach państwa Seldżuków, przyjmując turecką nazwę Kilisehisar (Kilis Hisar), a w późniejszych czasach – Kemerhisar, nawiązującą do łuków rzymskiego akweduktu.
W chrześcijaństwie stolica metropolii kościelnej utworzonej w 372, w czasach bizantyjskich zwana także Chrystupolis (Χριστούπολις), skąd znani są biskupi z okresu IV-XI w. Obecnie biskupstwo tytularne Kościoła rzymskokatolickiegoEncyklopedia katolicka. T. 19. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2013, kol. 780..
Wykopaliska i zabytki thumb|250px|Basen źródła Asbamaion Ruiny Tyany dokładniej opisane zostały dopiero w XIX wieku przez angielskiego geologa Williama J. Hamiltona (Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia, 1842). Najokazalszą pozostałość z czasów antycznych wciąż stanowi zbudowany z kamienia ciosanego akwedukt o licznych łukach zachowanych na przestrzeni 1,5 km. Sprowadzano nim wodę z Köşk Pınar, gdzie znajduje się źródło, ujęte już w czasach rzymskich w prostokątny basen, wspominany przez Ammianusa Marcellina (Rerum gestarum libri XXIII 6,19)„Znajduje się tryskające ze stawu źródło, które wyrzuca z siebie wielką ilość wody i wciąga ją z powrotem, tak że nigdy nie występuje z brzegów” (Dzieje rzymskie (przeł. I. Lewandowski). T. 1. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002, s. 460).; obecnie w pełni odsłonięte i odrestaurowane.
Do istotnych znalezisk dokonanych w Kemerhisar należy tzw. stela z Bor, zapisana w języku luwijskim i pochodząca z czasów panowania nowohetyckiego władcy Warpalawasa (2 poł. VIII w. p.n.e.). Liczne fragmenty architektoniczne i inskrypcje zgromadzono w muzealnym lapidarium w Kemerhisar.
W okolicy odnaleziono też pozostałości cmentarzysk jaskiniowych oraz skalnych krypt grobowych. W odległym o 4 km na wschód Bahçeli (stanowiącym część antycznej Tyany) zachowały się ruiny wielkich łaźni rzymskich. Koło Bahçeli znajduje się również stanowisko archeologiczne Köşk Höyük – neolityczny kurhan ze śladami osadnictwa sięgającymi 5000 p.n.e.
Przypisy
Bibliografia R.P. Harper: Tyana. W The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton: Princeton University Press, 1979, s. 942 Mała encyklopedia kultury świata antycznego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1962, t. 2, s. 391 Encyclopædia Britannica (edycja XV). London-Chicago: Encyclopædia Britannica/Benton Foundation, 1993, t. 2; 5; 28 Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 5. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 1015
Linki zewnętrzne «Tyana» w Catholic Encyclopedia [dostęp 2017-07-15]
Kategoria:Kapadocja (prowincja rzymska) Kategoria:Miasta starożytne Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Turcji