Bazylika Santi Giovanni e Paolo w Wenecji (wen. San Zanipolo, pol. bazylika Świętych Jana i Pawła) – rzymskokatolicki kościół w Wenecji w dzielnicy (sestiere) Castello. Administracyjnie należy do Patriarchatu Wenecji. Jest kościołem parafialnym parafii Santi Giovanni e Paolo Martiri, wchodzącej w skład wikariatu San Marco - Castello.
Wraz z bazylikami św. Marka i Santa Maria Gloriosa dei Frari stanowi panteon sławy i historii Republiki Weneckiej. Jest drugim oficjalnym kościołem Republiki po bazylice św. Marka, a z uwagi na fakt, iż wiele znanych osobistości (w tym 25 dożów) ma tu swoje nagrobki, jest odpowiednikiem londyńskiego Westminster Abbey.
Razem z bazyliką Santa Maria Gloriosa dei Frari stanowi najdoskonalszy przykład gotyku weneckiego, a zarazem gotyckiej architektury sakralnej.
Historia Pierwszy kościół w tym miejscu istniał przypuszczalnie w 983 roku, a pierwszy poświadczony w 1184. W 1234 roku doża Jacopo Tiepolo podarował dominikanom podmokły teren, żeby zbudowali kościół i klasztor. Budowę kościoła rozpoczęto w 1246, a ukończono w 1395 roku. Kierowali nią przypuszczalnie bracia zakonni (Benvenuto da Bologna lub Nicolò da Imola). Klasztor został ukończony w 1293 roku i wyposażony w bogaty zbiór kodeksów i cennych książek. Dach kościoła ukończono w 1417 roku. W latach 1420–1430 w piątym przęśle nawy zbudowano chór dla zakonników i emporę organową (rozebraną w 1690 roku). Konsekracja kościoła miała miejsce 14 listopada 1430 roku, a dokonał jej Antonio Correr, biskup diecezji CenedaObecnie Diecezja Vittorio Veneto.. Bazylika została dedykowana, być może na życzenie doży, dwóm braciom, rzymskim męczennikom, Janowi i Pawłowi.
W XV wieku zbudowano kopułę, wysoką na 55 m. W 1448 roku rozpoczęto budowę pierwszej kaplicy bocznej, zaprojektowanej w wykwintnym, gotyckim stylu, widocznym w linearnych zawiłościach okien i ornamentem z terakoty pod okapem. W 1458 roku pod nadzorem Bartolomea Bona zbudowano nowy główny portal wstawiając do niego kolumny zakupione z kościoła San Andrea na Torcello. W portalu pojawiły się klasyczne elementy wystroju, jak gzyms i fryz oraz woluty wewnątrz gotyckich kapiteli. Prace ukończono w 1464 roku. Kościół i klasztor przeszły kilka zmian w okresie baroku.
Klasztor został zniesiony na mocy protokołu z 18 czerwca 1806 roku, będącego wykonaniem dekretu Królestwa Włoch z 8 czerwca 1805 roku W 1809 roku został przeznaczony (razem z sąsiednią Scuola Grande di San Marco) na szpital wojskowy, a w 1819 – na szpital cywilny. W wyniku zniesienia przez Napoleona kilku kościołów, San Marina i San Maria dei Servi, kilka monumentów, w tym nagrobek doży Andrei Vendramina, przeniesiono do kościoła San Giovanni e Paolo. W 1810 roku dotychczasowy kościół klasztorny stał się kościołem parafialnym. W XIX wieku przebudowano XVIII-wieczne lunety nawy południowej na neogotyckie, trzyczęściowe okna. W 1922 roku podczas napraw uszkodzeń, jakich kościół doznał w wyniku I wojny światowej przywrócono dwa małe, okrągłe okna w fasadzie.
5 września 1922 roku papież Pius XI nadał kościołowi Santi Giovanni e Paolo tytuł bazyliki mniejszej.
W październiku 1959 roku zakończył się remont Kaplicy Różańcowej.
Architektura Wygląd zewnętrzny Bazylika Santi Giovanni e Paolo znajduje się przy placu Campo Santi Giovanni e Paolo, najbardziej monumentalnym, po placu św. Marka, placu weneckim. Oprócz niej architekturę placu uzupełniają: fasada Scuola Grande di San Marco oraz pomnik kondotiera Bartolomea Colleoniego dłuta Andrei del Verrocchio. thumb|center|700px|Campo Santi Giovanni e Paolo nad Rio dei Mendicanti: z prawej gotycka bryła bazyliki Santi Giovanni e Paolo, pośrodku renesansowa fasada Scuola Grande di San Marco
Bazylika wykazuje dużo podobieństw, tak zewnętrznych jak i wewnętrznych do bazyliki Santa Maria Gloriosa dei Frari. Jest budowlą w stylu gotyku weneckiego z wąskimi biforiami. Ściany są ozdobione gzymsem i umieszczonym pod nim fryzem arkadkowym. Fasada nie została ukończona. W jej centrum znajduje się duże, okrągłe okno, flankowane dwoma mniejszymi. Szczyt został zwieńczony trzema smukłymi wieżyczkami. W ich edykułach ustawiono figury (od lewe): św. Tomasza z Akwinu, św. Dominika i św. Piotra Męczennika. W przyziemiu znajduje się gotycko-renesansowy, marmurowy portal dłuta Bartolomea Bona. W pilastry wbudowano reliefy bizantyńskie. Po obu stronach portalu, pod gotyckimi arkadami umieszczono, od lewej, urny dożów: Marina Morosiniego, Jacopa Tiepola i jego syna Lorenza oraz Marca Michieli i braci Daniele i Pietro Buono. Przy boku bazyliki wychodzącym na plac znajduje się kilka budynków i kaplic: była Scuola del Nome di Gesù, dwa portale, które należały do Scuola di S. Pietro Martire, apsyda kaplicy bł. Jakuba Salomoni z oryginalną posadzką placu, wyłożoną włoską kostką brukową zwaną cotto, portal boczny bazyliki, kaplica św. Dominika z 1690 roku, kaplica lub Scuola di S. Orsola, wzniesiona w roku 1300.
Prezbiterium zamyka dwukondygnacyjna, wieloboczna apsyda, której ściany przepruto wysokimi, ostrołukowymi biforiami. Nad oknami części dolnej umieszczono rozety. Kondygnacje przedziela gzyms ozdobiony fryzem oraz balustrada. Po obu stronach prezbiterium, przy ramionach transeptu, znajdują się mniejsze apsydy, po dwie z każdej strony.
Wnętrze thumb|left|Wnętrze – nawa główna thumb|Plan bazyliki:1. Fasada wewnętrzna, 2. Urna doży Raniera Zena, 3. Ołtarz z obrazem Madonna z Dzieciątkiem i świętymi, 4. Pomnik Marcantonia Bragadina, 5. Poliptyk św. Wincentego Ferreriusza, 6. Kaplica bł. Jakuba Salomoni, 7. Mauzoleum rodziny Valier, 8. Kaplica Matki Bożej Królowej Pokoju, 9. Kaplica św. Dominika, 10. Ołtarz św. Katarzyny ze Sieny, 11. Prawe ramię transeptu, 12. Kaplica Świętego Krzyża, 13. Kaplica św. Marii Magdaleny, 14. Prezbiterium, 15. Kaplica Trójcy Świętej, 16. Kaplica św. Piusa V, 17. Lewe ramię transeptu, 18. Kaplica Różańcowa, 19. Zakrystia, 20. Nawa lewa Bazylika została zbudowana na planie krzyża łacińskiego, jako założenie trzynawowe, z transeptem. Ma 96 m długości i 40 szerokości. Nawy zostały przekryte sklepieniem krzyżowym, wspartym na potężnych filarach, pomiędzy którymi umieszczono charakterystyczne, drewniane belki. Dobrze oświetlone światłem dziennym prezbiterium zwraca uwagę swoimi gotyckimi oknami i barokowym ołtarzem, przypisywanym Longhenie. Witraż jest jednym z nielicznych zachowanych z okresu, kiedy były one produkowane na Murano, głównie przez Bartolomea Vivariniego.
Do arcydzieł należy obraz ołtarz Giovanniego Belliniego Święty Wincenty Ferreriusz, ważny spośród wczesnych dzieł artysty, pozbawiony jednak nieco lekkości i spokoju, cechujących jego późniejsze prace. Ten poliptyk, namalowany w latach 1465–1468, został poświęcony nowemu świętemu, mającemu sławę cudownego uzdrowiciela, która być może zwiększyła jego popularność w Wenecji po wybuchu zarazy w 1464 roku.
Do wybitnych dzieł należą także malowidła sklepienne Veronesego w Kaplicy Różańcowej, zniszczonej przez pożar w 1867 roku. Malowidła te pochodzą ze zniesionego kościoła Santa Maria dell'Umiltà. Wywiezione do Wiednia powróciły do Wenecji pod koniec I wojny światowej i zostały zamontowane w bazylice w czerwcu 1925 roku.
Zwracają uwagę okazałe grobowce dożów, których jest 25. Wszystkie ich pogrzeby po XV wieku odbywały się tutaj. Szczególnie wykwintne są trzy grobowce dożów Mocenigo na ścianie wejściowej. Jeden z nich, należący do doży Pietro, jest dziełem Pietra Lombarda i jego synów, Tullia i Antonia.
Fasada wewnętrzna Przy wewnętrznej ścianie fasady znajdują się grobowce rodu Moncenigo. Pośrodku jest grobowiec doży Alvise I i jego żony Loredany Marcello. Poniżej, po prawej stronie umieszczono pomnik poety Bartolomea Bragadina, przypisywany Lorenzowi Bregno, wykonany w formie sarkofagu, na frontonie którego widnieją postacie świętych: Marka, Jana Chrzciciela i Bartłomieja, a w zwieńczeniu – Madonny z Dzieciątkiem.
Po prawej stronie znajduje się pomnik doży Giovanniego Moncenigo, wyrzeźbiony z marmuru karraryjskiego przez Tullia Lombarda. Pomnik wieńczą herby rodowe. W centrum ukazany jest doża w pozycji leżącej. Nad nim znajduje się płaskorzeźba Giovanni Moncenigo przedstawiany Matce Bożej przez św. Jana Chrzciciela. Na frontonie urny widnieją trzy płaskorzeźby, przedstawiające zdobycie miasta Polesine.
Po lewej stronie znajduje się grobowiec Pietro Mocenigo, arcydzieło sztuki kamieniarskiej Pietra Lombarda, ukończone w 1481 roku. Grobowiec ma formę arkady, do której przylega 6 nisz z posągami wojowników ubranych w stylu rzymskim (po trzech z każdej strony). Trzech innych wojowników podtrzymuje sarkofag ozdobiony 2 płaskorzeźbami przedstawiającymi najważniejsze wydarzenia z życia dozy: zdobycie Smyrny i przekazanie kluczy do Famagusty Katarzynie Cornaro (z prawej). W centrum sarkofagu widnieje napis „ex hostium manubiis”, przypominający, iż jego budowa została sfinansowana z azjatyckich łupów wojennych. Na sarkofagu umieszczony został posąg doży w płaszczu generalskim, flankowany posągami dwóch paziów. Na bazie grobowca widnieją płaskorzeźby przedstawiające trofea wojenne i dwie spośród dwunastu prac Herkulesa.
Na posadzce znajdują się trzy kamienie nagrobne dożów: Alvise I oraz innych członków rodu Mocenigo: Alvise III Sebastiana i Alvise IV Giovanniego.
Nawa prawa thumb|Ołtarz z obrazem Madonna z Dzieciątkiem i świętymi Na podwyższeniu znajduje się urna z prochami doży Raniera Zena (2). Płaskorzeźba przedstawia Zbawiciela podtrzymywanego przez dwóch aniołów. Przy ścianie nawy stoi renesansowy ołtarz z obrazem Madonna z Dzieciątkiem i świętymi (3), którymi są: św. Paweł, św. Ludwik, św. Franciszek i św. Jan Chrzciciel (po lewej stronie) oraz: św. Piotr, św. Bernardyn, św. Bonawentura i św. Hieronim (po prawej). Przypuszczalnym autorem obrazu jest Francesco Bissolo lub Cristoforo Diana.
Pomnik Marcantonia Bragadina Obok ołtarza Madonna z Dzieciątkiem i świętymi znajduje pomnik Marcantonia Bragadina (4), świetlanej postaci w tysiącletniej historii weneckiej wojskowości. Klasycyzujący pomnik przypisywany jest Vincenzowi Scamozziemu, relief, przedstawiający męczeństwo Bragadina – Giuseppe Alabardiemu lub Cosimowi da Castelfranco, natomiast popiersie Bragadina – uczniowi Alessandra Vittorii.
Bragadin dowodził obroną Famagusty. Po jedenastu miesiącach oblężenia, wobec braku pomocy, poddał miasto. 17 sierpnia 1571 roku został schwytany i obdarty żywcem ze skóry. Opalona skóra została, jako makabryczne trofeum, przewieziona do Konstantynopola, skąd w 1580 roku została wykradziona przez Girolamo Polidoro. Po przywiezieniu do Wenecji umieszczono ją w rodzinnym grobowcu w kościele San Gregorio. 18 maja 1596 roku została przeniesiona do obecnego kościoła i umieszczona w ołowianej szkatule w zagłębieniu w tylnej części urny. 24 listopada 1961 roku po otwarciu i zbadaniu zawartości szkatuły okazało się, że znajdują się w niej strzępy spalonej ludzkiej skóry. 24 marca 1962 roku w obecności władzom miasta skóra została z powrotem złożona w urnie.
Poliptyk św. Wincentego Ferreriusza thumb|Poliptyk św. Wincentego Ferreriusza Drugi w kolejności ołtarz w prawej nawie został dedykowany św. Wincentemu Ferreriuszowi (5). Poliptyk jest podzielony na 9 części (kiedyś istniała 10 część, Przedwieczny, umieszczona w lunecie. W 1914 roku historyk sztuki Roberto Longhi ustalił, iż autorem ołtarza jest Giovanni Bellini, który namalował go w latach 1460–1465. W 1994 roku ołtarz odrestaurowano przywracając go do dawnej świetności.