Mistrz Tryptyku Trójcy Świętej lub Mistrz Chórów – anonimowy malarz gotycki czynny w Małopolsce w XV wieku.
Działalność artystyczna Przydomek otrzymał od wawelskiego tryptyku z Trójcą Świętą, z ośmioma scenami na jego skrzydłach; nazwa Mistrz Chórów odnosi się jedynie do autorstwa scen na awersach owego tryptyku. Swoją działalność rozpoczął prawdopodobnie około roku 1460. Posiadał własny warsztat w Krakowie a prace w nim powstające odgrywały znaczącą rolę dla innych malarzy małopolskich tego okresu. Wykonane były z dbałością o szczegóły, miały różnorodną formę a stylowo i kompozycyjnie nawiązywały do sztuki austriackiej i południowoniemieckiej. Jego pracownia działała do ok. 1475 roku.
Według Michała Walickiego, Mistrz Tryptyku Trójcy Świętej stworzył
Przypisywane prace – charakterystyka Do głównych prac zaliczanych do oeuvre artysty należą: Tryptyk z Trójcą Świętą – wawelska nastawa ołtarzowa, 230 × 203 cm (część środkowa), 230 × 101,5 cm (skrzydła), Kaplica św. Krzyża w katedrze w Krakowie; Święta Trójca – część środkowa – rzeźba; Chór apostołów (lewa tablica) Chór świętych męczenników (lewa tablica) Chór proroków (prawa tablica) Chór dziewic (prawa tablica) Nawrócenie św. Pawła (rewers lewej tablicy) Św. Eustachy na łowach (rewers lewej tablicy) Św. Jerzy w walce ze smokiem (rewers prawej tablicy) Św. Sekundus przeprawia się przez Pad (rewers prawej tablicy) Matka Boska z Dzieciątkiem – obraz z kościoła św. Idziego w Bardiowie, obecnie w Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie; Rozesłanie apostołów – tryptyk powstały dla jednego z kościołów krakowskich, następnie znajdował się w kościele parafialnym w Mikuszowicach. Od 1939 w Muzeum Narodowym w Krakowie (depozyt) (nr depoz.19, 21, 23); Trzy Marie – Kraków Muzeum Diecezjalne.
Tryptyk z Trójcą Świętą Malowane skrzydła (osiem scen) tryptyku z Trójcą Świętą powstały w 1467 roku i pierwotnie przeznaczone były do kaplicy Trójcy Świętej. W XVI wieku ołtarz został przeniesiony do kaplicy Krzyża Świętego przy katedrze na Wawelu. Autorstwo tryptyku jest tematem wciąż dyskutowanym. Według niektórych historyków (m.in. Michała WalickiegoMichał Walicki Dzieje sztuki polskiej 1934 s. 26–27, za: Jerzy Gadomski s. 134. i Karola Estreichera), tryptyk był dziełem przynajmniej dwóch artystów: starszy miał być autorem obrazów na awersie a młodszy, nazwany Pejzażystą Świętokrzyskim rewersy tryptyku. Teoria kilku autorów ołtarza oraz powiązane z nim stylowo inne prace z innych kościołów przyczyniła się do powstania teorii o warsztacie Mistrza Tryptyku Trójcy Świętej. Po 1945 roku, ponownie wysunięto hipotezę pojedynczego autorstwa tryptyku (Walicki). w 1938 roku, za sprawą węgierskiego historyka Miklosa CsànkyMiklos Csànky, A szepesi ès sàrosi tàblakèpfestèszet 1460-ig Budapest 1938, s. 37–38, za:Jerzy Gadomski, s. 134., a następnie Ewy Polsak TrajdosEwa Polsak Trajdos, Śladem mistrza warsztatu ołtarzu św. Trójcy na Wawelu, „Nasza Przeszłość” t.25 1966, s. 111–153, za: Jerzy Gadomski, s. 134., podjęto się próby zidentyfikowania z imienia autora tryptyku. Na podstawie kilku prac, głównie ołtarzy krakowskich, m.in. tryptyku z Rozesłaniem aniołów i poliptyk augustiańskiego, autorstwo przypisano Jakubowi z Nowego Sącza. Teza ta nie obroniła się, pod naporem krytyki innych historyków (Walicki, Dobrowolski).
Ołtarz Trójcy Świętej (otwarty)120px120px160px120px120px Chór apostołówChór świętych męczenników Scena Trójcy Świętej, jako Tronu Łaski (rzeźba) Chór prorokówChór dziewic
Nastawa ołtarzowa otwarta Środkowa część nastawy ołtarzowej ukazuje rzeźbione przedstawienie Trójcy Świętej jako Tronu Łaski. Święta Trójca ukazana została w towarzystwie świętych: Małgorzaty, Barbary, Doroty i Katarzyny; na zwieńczeniu znajduje się Chrystus Zmartwychwstały z dwoma aniołami. Po lewej stronie znajduje się wizerunek św. Zofii z trzema córkami, po prawej św. Anna. Treść ołtarza nawiązuje do powstałego w 1449 roku podobnego dzieła w styryjskim kościele szpitalnym w Bad Assee. W obu retabulach ich ramy pokryte są słowami pochodzącymi z antyfony śpiewanej po Ambrozjańskim hymnie O lux beata Trinitas: TE DEUM PATREM INGENITUM, TE FILIUM UNINGENTUM, TE SPIRITUM SANCTUM PARACLITUM | SANCTAM ET INDIVIDUAM TRINITATEM TOTO CORDE ET ORE CONFITEMUR, LAUDAMUS | ATQUE BENEDICIMUS, TIBI GLORIA IN SECULA SECULORUM, O BEATA TRINITAS, UNES DEUS. W dolnej części ramy znajduje się napis: ANNO DOMINI MCCCCLX SEPTIMO FACTA EST HEC TABULA AD HONOREM SANCTE TRINITIS.
W kwaterach bocznych przedstawiono cztery chóry: apostołów (Bartłomieja, Andrzeja, Piotra, Pawła, Jana Ewangelisty), proroków, męczenników (w pierwszym szeregu święci Wawrzyniec, Wacław, Stanisław, Florian, Szczepan) i świętych dziewic (Madonny z Dzieciątkiem w otoczeniu św. Urszuli, Doroty, Apolonii i Małgorzaty). Ukazane postacie wypełniają całe pole obrazów; jedynie nad ich głowami widać wąski pasek złotego tła, a u stup wąski pasek ziemi pokrytej roślinami. Wszystkie postacie są ożywione, ich gesty rąk i skręcone głowy świadczą o toczącej się dyskusji. Figury ozdobione są ich charakterystycznymi atrybutami, srebrnymi zbrojami, wzorzystymi ornatami biskupów i egzotycznymi nakryciami głowy. Cechą charakterystyczną dla Mistrza Tryptyku jest charakterystyczny sposób przedstawienia twarzy postaci: długie nosy i „przymglone” melancholijne spojrzenia.
Na skrzydłach znajdują się napisy pochodzące z czwartej strofy hymnu Ambrozjańskiego Te Deum: na awersach, w kwaterze górnym, lewe skrzydło: „TE GLORIOSUS APOSTOLORUM CHORUS”, prawe skrzydło: „TE PROPHETARUM LAUDABILIS NUMERUS”; kwatera dolna, skrzydło lewe: „TE MARTINUM CANDIDATUS LUDAT”.
Ołtarz zamknięty Ołtarz Trójcy Świętej(zamknięty)thumb|150px|Nawrócenie św. Pawła thumb|150px|Św. Eustachy na łowachZamknięty ołtarz ukazuje cztery sceny, zupełnie odmienne od tych z wewnętrznych kwater. Widz obserwuje sceny osadzone w otwartym krajobrazie, o wysoko podniesionej linii horyzontu. Tłem dla wydarzeń są, prócz drzew i skał, widoki miast i zamków. Innowacyjność dzieła, zauważalna jest również w sposobie ujęcia spadającego z konia Apostoła Pawła, w sposobie który wcześniej nie występował i nie mieścił się w ramach obowiązujących wówczas reguł ikonograficznych. Tryptyk, prócz nawiązań do podobnego mu ołtarza z Bad Aussee, koncepcyjnie nawiązuje do gandawskiego ołtarza braci Jana i Huberta van Eycka oraz do ołtarza katedry w Brandenburgu. Pejzaże bliskie są niderlandzkiemu miniaturze, chóry malarstwu Stefana Lochnera. Autor tryptyku zapożyczył niektóre elementy z malarstwa górnoreńskiego, szwabskiego i śląskiego, m.in. od Mistrza E.S. co może świadczyć o jego podróżach do Austrii i górnego Renu.thumb|140px|Św. Jerzy w walce ze smokiem thumb|140px|Św. Sekundus przeprawia się przez Pad Lewe skrzydło Prawe skrzydło
Matka Boska z Dzieciątkiem thumb|200px|Rozesłanie apostołów(kwatera środkowa) Obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z Bardiowa, powszechnie uznawane jest za dzieło tego samego malarza co wawelski tryptyk. Powstał zaraz po 1470 roku. Głównie sposób ukazania twarzy Marii i Jezusa, ich rysy wykazują podobne cechy fizjonomiczne jak u postaci z krakowskiej nastawy. Madonna z Bardiowa została przedstawiona z niezwykła miniatorską precyzją, zauważalną głównie w odtworzeniu karnacji, włosów, wzorzystej sukni Marii i w przezroczystej tkaninie trzymanej przez Marię. Perfekcyjnym detalom towarzyszy stonowana gama barwna oraz maniera geometryzowania fałdów tkaniny, widoczna w układzie lekkiej i przezroczystej chusty Marii.
Rozesłanie Apostołów Tryptyk „Rozesłanie Apostołów” został wykonany dla katedry w Krakowie. W części głównej-środkowej znajduje się Chrystus stojący na skalnym wzniesieniu, a pod nim przedstawieni zostali jego uczniowie i przewijające wokół nich banderole. Tematyka, jak i specyficzny układ kompozycyjny jest pod względem ikonograficznym rzadkością w sztuce Małopolskiej. Nawiązuje do włoskich kompozycji m.in. do obrazu przedstawiającego Chrystusa, Marię i świętych dominikańskich w Sta Maria Novella we Florencji lub obrazu Raj Nardo do Cione.
W kwaterach bocznych przedstawione zostały postacie świętych: Święty Grzegorz, Święty Augustyn, Święty Hieronim, Święty Ambroży (tryptyk otwarty). Wątek „uczonego w pracowni” stanowi kolejną nowością w sztuce małopolskiej wprowadzoną przez Mistrza Tryptyku Trójcy Świętej obok motywów ozdobnych siedzisk, pulpitów i pisarskich rekwizytów. Taki sposób przedstawienia Ojców Kościoła również nawiązuje do włoskich artystów, m.in. Tomasza z Modeny i ich prac: miniatury z kręgu Altichiero. Scena Wizja św. Jana na Patmos a zwłaszcza partie pejzażowe i ujęcie Marii z Dzieciątkiem została zaczerpnięta z miedziorytu Mistrza E.S>
Na rewersach ukazano sceny: Powołanie św. Piotra i Andrzeja, Ucieczka św. Pawła z Damaszku, Wizja św. Jana na Patmos, Nawrócenie skarbnika królowej Kandaki przez św. Filipa. Typy fizjonomiczne postaci i otwarte krajobrazy nawiązują do wcześniejszego tryptyku Trójcy Świętej i świadczą o powiązaniu warsztatowym artysty. Pejzaże w obu dziełach wykonali za to dwaj różni artyści; w pierwszym widać starannie dopracowane detale i ciepłe tonacje, w drugim paleta barw jest rozrzedzona, perspektywa kolorystyczna zastosowana bardziej intuicyjnie. Różnice widoczne są w sposobie przedstawienia wody w scenie Walki św. Jerzego ze smokiem a Powołania Piotra i Andrzeja w tryptyku „Rozesłanie apostołów”.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Polscy malarze XV wieku Kategoria:Zmarli w XV wieku Kategoria:Urodzeni w XV wieku Kategoria:Anonimowi malarze polscy Kategoria:Polscy malarze gotyku