Marcin Czarny – późnogotycki malarz krakowski, czynny w latach 1477–1509. W wykazie seniorów krakowskiego cechu malarzy z 1499 wzmiankowany był jako Czarny; nazywany był także Swacz, Schwarvz, Niger.
Był synem krakowskiego mieszczanina Stanisława. Prawa miejskie uzyskał 1477 roku. W 1487 roku kupił dom przy ulicy Szerokiej. W latach 1483–1507 był dwunastokrotnie wybierany na starszego cechu malarzy. Zmarł śmiercią nagłą w 1509 roku. Jego pracownię przejął syn Mikołaj i prowadził ją do 1516 roku.
Miał czwórkę dzieci, jedyny syn Mikołaj został jego uczniem i poszedł w ślady ojca. Uczniami Marcina Czarnego byli ponadto Stanisław Łapczycki i Bernard z Mogilnicy; czeladnikiem mistrza był Jakub z Jędrzejowa.
Przypisywane prace i ich opis Z zachowanych dokumentów wiadomo o pięciu pracach Marcina Czarnego. W 1486 roku miał on wykonać obraz przedstawiający Pasję, wzorując się na innym dziele znajdującym się w katedrze na Wawelu. Zleceniodawcą miał być Sołtan, kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1497 roku otrzymał zlecenie na wykonanie malowanych świec dla krakowskiego cechu grabarzy. Zachowały się dwa zapiski, w których wspomina się o zadłużeniu zleceniodawców wobec Marcina Czarnego: z 1498 roku, kiedy to Jan pleban z Jurkowa miał być winien 5 grzywien pro ymaginibus apdud uem emptis (za obrazy u niego nabyte) oraz z roku 1508, kiedy to Jan pleban z Woźnik i rajca Jakub Kłapeć zobowiązują się do zapłacenia 5 grzywien i 17 groszy za obrazy Marcina.
thumb|left|250px|Ukrzyżowanie kościół w Uniejowie Z 1508 roku pochodzi ostatnia wzmianka o nabytej pracy, tryptyku przeznaczonego dla głównego ołtarza w kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława Biskupa w Bodzentynie znanego jako Tryptyk bodzentyński lub Tryptyk Zaśnięcia Matki Boskiej. Z tryptyku zachowały się: obraz środkowy, trzy dwustronnie malowane kwatery ze skrzydeł i predella. Zleceniodawcami byli Albert wikary z Bodzentyna i witrycy tamtejszego kościoła parafialnego Mikołaj Mikulec oraz Paweł Lanucha a fundatorem biskup Jan Konarski. Wykonane wówczas retabulum zachowało się niemal w całości i jest dziełem zbiorowym; Marcin Czarny wykonał prawdopodobnie sceny Zaśnięcie Marii i Wniebowzięcie, skrzydła wykonali inni malarze, a predellę ozdobił syn Czarnego, Mikołaj (było to jego jedna z pierwszych samodzielnych prac).
Kompozycyjnie sceny Zaśnięcia Marii i Wniebowzięcia nawiązywały do koncepcji ikonograficznej z szafy krakowskiego ołtarza Mariackiego. Marcin Czarny zapożyczył kompozycję z grupą apostołów skupionych wokół klęczącej Matki Boskiej oraz wniebowziętą Marię i Chrystusa adorowanych przez anioły. Elementy te zostały podkreślone modnym w ówczesnym czasie podziale tablicy na trzy części za pomocą wąskich rzeźbionych kolumienek. Jak twierdzi Jerzy Gadomski: Tryptyk został ukończony w 1511 roku, już po śmierci mistrza Czarnego, a sceny na rewersie: Pogrzeb św. Stanisława, Nawiedzenie i Narodzenie zostały ukończone przez innych artystów, prawdopodobnie uczniów Marcina Czarnego.
Zachowała się grupa obrazów stworzonych w podobnym stylu co tryptyk z Bodzentyna, obecnie stanowiących grupę pojedynczych dzieł. Powstawały one w latach 1505–1516, jeszcze za życia Marcina oraz w pracowni prowadzonej przez jego syna Mikołaja. Do grupy wcześniejszej należy scena z Matką Boską z Dzieciątkiem z kaplicy pw. Zwiastowania przy kościele Bożego Ciała w Krakowie, gdzie niektóre elementy nawiązują do bodzentyńskiego Nawiedzenia (typy twarz i blikowe dotknięcia pędzla) i Zaśnięcia (modelunek i żywo prowadzony kontur). Innymi obrazami przypisywanymi Czarnemu są prace z kościoła parafialnego w Uniejowie pt. Ukrzyżowanie i z kościoła parafialnego w Słomnikach pt. Wielka Rodzina Marii.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Artyści związani z Krakowem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy malarze gotyku Kategoria:Polscy malarze XV wieku Kategoria:Polscy malarze XVI wieku Kategoria:Urodzeni w XV wieku Kategoria:Zmarli w 1509