thumb|Ententa (na zielono), Trójprzymierze (na oliwkowo) i kraje neutralne (na beżowo) w 1914, przed wybuchem I wojny światowej thumb|Uczestnicy I wojny światowej Ententa (czyt. , z – porozumienie, , potrójna ententa, trójporozumienie) – sojusz pomiędzy Francją, Wielką Brytanią i Imperium Rosyjskim. Do jego powstania dochodziło stopniowo. Był odpowiedzią na zawarte w 1882 Trójprzymierze.
Historia mały|Personifikacja Brytanii (z prawej), Rosji (w środku) i Francji (z lewej), z początku I wojny światowej Imperium Rosyjskie, Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry byli uczestnikami Sojuszu Trzech Cesarzy, sformalizowanego 22 października 1873, na mocy którego zobowiązywali się oni do wzajemnych konsultacji w razie rozbieżnych interesów, zachowania pokoju w Europie oraz szukania wspólnego rozwiązania w razie agresji państw trzecich. Francja, odwieczny wróg Niemiec, była przez Niemcy izolowana na arenie międzynarodowej, zwłaszcza po przegranej w wojnach napoleońskich i wojnie francusko-pruskiej. Konsekwencją zawarcia Sojuszu Trzech Cesarzy był Traktat reasekuracyjny, podpisany pomiędzy Niemcami a Rosją 18 czerwca 1887. W 1890 roku Rosja chciała renegocjować traktat, jednakże cesarz Niemiec, Wilhelm II nie wyraził chęci ani zgody na ponowne podpisanie traktatu. Doprowadziło to w konsekwencji, z obawy przed Niemcami, do asekuracyjnego zbliżenia się Rosji z Francją – oponentem Niemiec.
Jako pierwszy został zawarty sojusz francusko-rosyjski (17 sierpnia 1892)Nicholas Mansergh, The Coming of the First World War, Longmans Green and Co, 1949, Londyn, s. 35.. Pomimo odmiennych systemów politycznych, udało porozumieć się III Republice Francuskiej i Imperium Rosyjskiemu. Niemcy znalazły się w niekorzystnym położeniu pomiędzy tymi dwoma krajami.
Wielka Brytania, największe mocarstwo kolonialne świata (zob. Imperium brytyjskie), znalazła się w zagrożeniu dla swych terytoriów zamorskich, przez istniejącą dopiero od 1871 niemiecką Cesarską Marynarkę Wojenną. Marynarka Niemiec od końca XIX wieku była niezwykle intensywnie rozbudowywana. W latach poprzedzających I wojnę światową była już drugą potęgą morską świata, ustępując jedynie Royal Navy. Wielka Brytania, wybierając mniejsze zło, sprzymierzyła się ze swoim odwiecznym wrogiem, Francją. Jako drugi został zawarty układ angielsko-francuski (tzw. entente cordiale, 1904), a następnie porozumienie rosyjsko-angielskie (1907). Tym samym trójporozumienie zaczęło funkcjonować w 1907. Układ 1907 podobnie jak 1904 był wytyczeniem stref wpływów, układem wzajemnej pomocy był jedynie układ z 1892.
Już po wybuchu I wojny światowej do Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji, które stanowiły trzon ententy4 września 1914, w miesiąc po przystąpieniu Wielkiej Brytanii do wojny, trzy sprzymierzone rządy ogłosiły w Paryżu, że będą prowadzić wojnę bez zawierania pokoju separatystycznego (Déclaration de la Triple Entente. Signée à Londres, le 4 septembre 1914., Triple Entente ‘No Separate Peace’ Agreement, 4 September 1914). Japonia przystąpiła do tego oświadczenia 19 października 1915 (Accesssion of Japan). 30 listopada 1915 w Londynie wspomniane cztery rządy wraz z rządem Włoch ponowiły deklarację (Declaration between the United Kingdom, France, Italy, Japan and Russia engaging not to conclude peace separately during the present war.)., dołączyła szeroka koalicja 25 państw, z których nie wszystkie wzięły czynny udział w wojnie przeciwko państwom centralnym.
Państwa wchodzące w skład ententy thumb|Wykres przedstawiający ofiary po stronie ententy i jej dominia
(do 1917)
(od 1915)
(od 1917 na zasadzie państwa sprzymierzonego)
(od 1917)
+ Państwa ententy w statystykach (1913 rok)S.N. Broadberry, Mark Harrison, The Economics of World War I, edycja ilustrowana, Cambridge University Press, 2005, s. 7–8.Populacja (w mln)Powierzchnia (w mln km²)PKB (w mld $) (wraz z tzw. Królestwem kongresowym) 173,2 21,7 257,7 wraz z Wielkim Księstwem Finlandii 176,4 22,1 264,3 39,8 0,5 138,7 wraz z koloniami 88,1 11,2 170,2 446,1 33,3 561,2 55,1 0,4 M 76,5 wraz z koloniami 74,2 0,7 92,8 35,6 0,3 91,3 wraz z koloniami 37,6 2,3 92,6 96,5 7,8 511,6 wraz z ziemiami zależnymiHawaje i Alaska nie były jeszcze stanami USA; nie są wliczane do statystyki. 106,3 9,6 522,2Razem 928,7 79,2 1703,3
Przywódcy
Raymond Poincaré – prezydent Francji René Viviani – premier Francji (13 czerwca 1914 – 29 października 1915) Aristide Briand – premier Francji (29 października 1915 – 20 marca 1917) Alexandre Ribot – premier Francji (20 marca 1917 – 12 września 1917) Paul Painlevé – premier Francji (12 września 1917 – 16 września 1917) Georges Clemenceau – premier Francji (od 16 września 1917) Joseph Joffre – naczelny dowódca armii francuskiej (3 sierpnia 1914 – 13 grudnia 1916) i marszałek Francji Robert Nivelle – naczelny dowódca armii francuskiej (13 grudnia 1916 – kwiecień 1917) Philippe Pétain – naczelny dowódca armii francuskiej (kwiecień 1917 – 11 listopada 1918) Ferdinand Foch – marszałek Francji, Naczelny Dowódca Połączonych Sił Zbrojnych (26 marca 1918 – 11 listopada 1918) Milan Rastislav Štefánik – generał armii francuskiej, dowódca Legionu Czechosłowackiego
Jerzy V – król Wielkiej Brytanii, cesarz Indii Herbert Henry Asquith – premier Wielkiej Brytanii (do 5 grudnia 1916) David Lloyd George – premier Wielkiej Brytanii (od 7 grudnia 1916) Horatio Kitchener – minister wojny (5 sierpnia 1914 – 5 czerwca 1916) William Robertson – naczelny dowódca armii (23 grudnia 1915 – luty 1918) John French – naczelny dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego (4 sierpnia 1914 – 15 grudnia 1915) Douglas Haig – naczelny dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego (15 grudnia 1915 – 11 listopada 1918) Hugh Trenchard – dowódca Royal Flying Corps – (sierpień 1915 – styczeń 1918) Winston Churchill – pierwszy lord admiralicji – (1911 – maj 1915) Arthur Balfour – pierwszy lord admiralicji – (maj 1915 – grudzień 1916) Edward Carson – pierwszy lord admiralicji – (10 grudnia 1916 – 17 lipca 1917) Eric Geddes – pierwszy lord admiralicji – (lipiec 1917 – styczeń 1919) John Arbuthnot Fisher – pierwszy lord morski – (1914 – maj 1915) Henry Jackson – pierwszy lord morski – (maj 1915 – listopad 1916) John Jellicoe – pierwszy lord morski (listopad 1916 – grudzień 1917) – pierwszy lord morski (grudzień 1917 – listopad 1919)
Robert Borden – premier Kanady (1914–1918) Sam Hughes – minister milicji i obrony (1914 – styczeń 1915) Joseph Flavelle – dyrektor imperialnej komisji ds. uzbrojenia (1915–1919) Julian Byng (czerwiec 1916 – czerwiec 1917) dowódca Korpusu Kanadyjskiego Edwin Alderson – dowódca zjednoczonego Kanadyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego (26 stycznia 1915 – wrzesień 1915) Arthur Currie – dowódca zjednoczonego Kanadyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego (czerwiec 1917–)
Joseph Cook – premier Australii (do 17 września 1914) Andrew Fisher – premier Australii (17 września 1914 – 27 października 1915) Billy Hughes – premier Australii (od 27 października 1915) John Monash – dowódca Korpusu Australijskiego (maj 1918 –) William Holmes – dowódca Australijskiego Ekspedycyjnego Korpusu Morskiego i Lądowego (sierpień 1914 – luty 1915) Harry Chauvel – dowódca Pustynnego Korpusu Konnego (Synaj i Palestyna) (sierpień 1917–)
Charles Hardinge – wicekról Indii 1910–1916 Frederic Thesiger – wicekról Indii 1916–1921 Austen Chamberlain – minister ds. Indii John Nixon – dowódca British Indian Army
Louis Botha – premier Afryki Południowej Jan Smuts – dowódca
William Massey – premier Nowej Zelandii Alexander John Godley – dowódca Nowozelandzkich Sił Zbrojnych (do października 1914); dowódca Nowozelandzkiego Korpusu Ekspedycyjnego Alfred William Robin – generał-kwatermistrz oraz dowódca Nowozelandzkich Sił Zbrojnych (od października 1914)
Mikołaj II – car (do 15 marca 1917) Mikołaj Mikołajewicz Romanow – dowódca naczelny (1 sierpnia 1914 – 5 września 1916) Aleksander Samsonow – dowódca 2 Armii w trakcie inwazji na Prusy Wschodnie (1 sierpnia 1914 – 29 sierpnia 1914) Paul von Rennenkampf – dowódca 1 Armii w trakcie inwazji na Prusy Wschodnie (1 sierpnia 1914 – listopada 1914) Nikołaj Iwanow – dowódca armii cesarskiej na froncie południowo-zachodnim (1 sierpnia 1914 – marzec 1916) odpowiedzialny za działania w Galicji Aleksiej Brusiłow – dowódca frontu południowo-zachodniego, później tymczasowy dowódca naczelny po abdykacji cara (luty 1917 – sierpień 1917) Ławr Korniłow – dowódca frontu południowo-zachodniego, później dowódca naczelny (sierpień 1917) Aleksiej Kuropatkin – dowódca frontu północnego (październik 1915 – 1917) Nikołaj Judenicz – dowódca Kaukazu (styczeń 1915 – maj 1917) Andrej Eberhardt – dowódca floty czarnomorskiej (1914–1916) Aleksandr Kołczak – dowódca floty czarnomorskiej (1916–1917) Nikołaj Essen – dowódca floty bałtyckiej (1913 – maj 1915)
Piotr I – król Serbii książę Aleksander – regent, dowódca naczelny Nikola Pašić – premier Serbii Radomir Putnik – marszałek polny, szef sztabu serbskiej armii Živojin Mišić – generał/ marszałek polny, zastępca szefa sztabu serbskiej armii, zastępca dowódcy 1 Armii, później szef sztabu Petar Bojović – generał/ marszałek polny, dowódca 1 Armii, zastępca szefa sztabu, później dowódca 1 Armii Stepa Stepanović – generał/ marszałek polny, dowódca 2 Armii Pavle Jurišić Šturm – dowódca 3 Armii
Mikołaj I – król Czarnogóry Janko Vukotić – dowódca 1 Armii Czarnogóry Daniło Petrowić-Niegosz – następca tronu, w sztabie 1 Armii Krsto Todorov-Zrnov Popović – w sztabie 1 Armii, adiutant Vukoticia Anto Gvozdenović – adiutant króla Mitar Martinović – dowódca kilku oddziałów czarnogórskiej armii
Konstantyn I – król Grecji, zrezygnował z tronu Aleksander – król Grecji, wstąpił na tron po rezygnacji ojca Elefterios Wenizelos – premier Grecji po 13 czerwca 1917 Panajotis Danglis – grecki generał
Albert I – król Belgii (23 grudnia 1909 – 17 lutego 1934) Leon de Witte – belgijski dowódca w bitwie pod Haelen Theophile Figeys – belgijski generał w trakcie ofensywy stu dni
Wiktor Emanuel III – król Włoch Antonio Salandra – premier Włoch (do 18 czerwca 1916) Paolo Boselli – premier Włoch (18 czerwca 1916 – 29 października 1917) Vittorio Emanuele Orlando – premier Włoch (od 29 października 1917) Luigi Cadorna – głównodowodzący włoskiej armii Armando Diaz – szef sztabu włoskiej armii Luigi Amadeo di Savoia – głównodowodzący floty adriatyckiej (1914–1917) – admirał Królewskiej Floty Włoch
Ferdynand I – król Rumunii Constantin Prezan – szef sztabu Alexandru Averescu – dowódca rumuńskiej 2 i 3 Armii, później grupy armii „Południe”
thumb|Zastosowanie konwojów morskich w celu przetransportowania oddziałów amerykańskich do Francji, 1917 Thomas Woodrow Wilson – prezydent Stanów Zjednoczonych/głównodowodzący siłami zbrojnymi USA Newton Baker – sekretarz wojny Stanów Zjednoczonych John Pershing – dowódca Amerykańskiego Korpusu Ekspedycyjnego
Yoshihito – cesarz Japonii Shigenobu Ōkuma – premier Japonii (16 kwietnia 1914 – 9 października 1916) Masatake Terauchi – premier Japonii (9 października 1916 – 29 września 1918) Takashi Hara – premier Japonii (29 września 1918 – 4 listopada 1921)
Bernardino Machado – prezydent Portugalii (do 12 grudnia 1917) Afonso Costa – premier Portugalii (do 15 marca 1916; później jeszcze raz 25 kwietnia 1917 – 10 grudnia 1917) António José de Almeida – premier Portugalii (15 marca 1916 – 25 kwietnia 1917) Sidónio Pais – premier Portugalii i minister wojny (11 grudnia 1917 – 9 maja 1918) i prezydent Portugalii (od 9 maja 1918) José Maria Norton de Matos – minister wojny (do 10 grudnia 1917) João Tamagnini Barbosa – tymczasowy minister wojny (9 maja 1918 – 15 maja 1918) Amílcar Mota – sekretarz stanu ds. wojny (15 maja 1918 – 8 października 1918) Álvaro de Mendonça – sekretarz stanu ds. wojny (od 8 października 1918) Fernando Tamagnini de Abreu – dowódca Portugalskiego Korpusu Ekspedycyjnego José Augusto Alves Roçadas – dowódca sił portugalskich w południowej Angoli