Tomasz Franciszek Sabaudzki książę Carignano (, ; ur. 21 grudnia 1596, zm. 22 stycznia 1656) – włoski generał, założyciel gałęzi Sabaudzkiej-Carignano dynastii sabaudzkiej, która panowała jako królowie Sardynii od 1831 do 1861 roku, i jak królowie Włoch od 1861 do zdetronizowania w 1946 roku.
Tło Urodził się w Turynie, Tomasz był najmłodszym z pięciu prawowitych synów suwerena księcia Karola Emanuela I, księcia Sabaudii i jego żony Katarzyny Michaliny Habsburg, córki króla Hiszpanii Filipa II i francuskiej księżniczki Elżbiety Walezjuszki. Jego matka zmarła w rok później. Będąc ciągle młodym człowiekiem, Tomasz walczył w służbie króla Hiszpanii we Włoszech.
Chociaż w poprzednich panowania, młodsi synowie otrzymali bogate apanaże w Szwajcarii (region Genewy, Vaud), Włoszech (Aosta), i Francji (Nemours, Bresse), sabaudzcy książęta uznali, że to uniemożliwia im samym powiększanie włości,prowadzi do wewnątrz-dynastycznych sporów i regionalnych secesji. Nie tylko Tomasz miał starszych braci, był jednym z dwudziestu jeden uznanych dzieci Karola Emmanuela. Przy tym tylko dziewięć z nich pochodziło z prawego łoża, pozostałe, będąc potomstwem owdowiałego księcia z szlacheckimi kochankami, wydaje się, że zostały hojnie obdarzone lub uposażone za życia ojca.
Lenno Carignano należał do Sabaudów od 1418, było częścią Piemontu, w odległości zaledwie dwudziestu kilometrów na południe od Turynu, co oznaczało, że mogło być „księstwem” dla Tomasza tylko z nazwy, nie zapewniając niezależności, ani istotnych dochodów. Zamiast otrzymania istotnego spadku, Tomasz ożenił się w 1625 roku z Marią Burbon, siostrą i współ-dziedziczką Ludwika Burbon-Soissons, który został zabity w 1641 za podżeganie do buntu przeciwko kardynałowi Richelieu.
Francja W przewidywaniu tego dziedzictwa Tomasz i Maria nie osiedlili się w stolicy brata – Turynie, ale zamieszkali w Paryżu, gdzie Maria cieszyła się wzniosłym tytułem księżnej krwi, będąc kuzynką drugiego stopnia króla Ludwika XIII. Zdecydowano, że Tomasz, jako syn panującego monarchy, będzie miał rangę pierwszego wśród książąt cudzoziemców przy francuskim dworze – mając pierwszeństwo nawet przed niegdyś wszechmocnym domem Gwizjuszy, których pokrewieństwo z suwerennym księciem Lotaryngii było bardziej odległe. Został mianowany Grand Maitre królewskiego domu, krótko zastępując zdradzieckiego Wielkiego Kondeusza. Zatrudnił wybitnego gramatyka i dworzanina Claude Favre de Vaugelas jako nauczyciela dla swoich dzieci.
Perspektywa Marii na ewentualne odziedziczenie szwajcarskiego księstwa Neuchâtel, w pobliżu Sabaudii, upadła w 1643 roku przez decyzję króla o legitymizacji Ludwika Henryka Burbon, kawalera z Soissons (1640-1703), syna brata Marii. To powstrzymało zmianę wpływów francuskich na sabaudzkie w tym regionie, ale zostawiło Tomasza z tylko trochę więcej niż pustym tytułem „księcia Carignano”. Maria ostatecznie odziedziczyła główną posiadłość jej brata we Francji, w hrabstwie Soissons, ale było to traktowane jako apanaż dla francuskiej gałęzi rodziny. Po Tomaszu, najstarsza gałąź jego potomków powróciła do Sabaudii, na przemian wychodząc za mąż za francuskie, włoskie i niemieckie księżniczki
Publiczna kariera Pierwsze kroki i służba dla Hiszpanii lewo|mały|294x294px| Antoni van Dyck. Tomasz Franciszek, książę Carignano Pierwsza zarejestrowana przez Tomasza służba jako dowódcy w piemonckiej armii jego ojca przypada na czas wojny przeciwko Francji w 1630 roku (patrz wojna o sukcesję mantuańską). Prawdopodobnie w tym czasie poznał Mazarin, który (choć jego pozycją społeczna było dość skomplikowana), w 1630-32 faktycznie był francuskim agentem na piemonckim dworze. Kiedy nowy książę Wiktor Amadeusz I był zmuszony zgodzić się na francuską okupację Pinerolo (Pokój w Cherasco, 26 kwietnia 1631, i związane z nimi tajne umowy, zrealizowane w 1632), co spowodował powszechne niezadowolenie w Piemoncie, Tomasz, ze swoim bratem Maurycym, postanowili przyłączyć się do Hiszpan, w związku z czym Wiktor Amadeusz skonfiskował ich dochody. (Dokładna data przeprowadzki jest nieznanej, ale, prawdopodobnie, 1632, na pewno, nie później niż w 1634.) Chociaż mile przyjęty przez Hiszpan w związku z tym, że był spokrewniony z francuską i hiszpańską rodziną królewską, Tomasz nie cieszył się do końca ich zaufaniem, i musiałem wysłać żonę i dzieci do Madrytu jako zakładników.
Hiszpanie, w czasie wybuchu pewności siebie, po niespodziewanym zwycięstwie pod Nordlingen w 1634 roku, zaplanowali duże operacje w Niemczech celem zakończenia wojny z protestantami tam i w Holandii; częścią planu było dowodzenie przez Tomasza armią w Westfalii, pod ogólnym dowództwem kardynała-infanta Ferdynanda, brata Filipa IV. Nic z tego nie wyszło, ale w 1635 r., kiedy Francja wypowiedziała wojnę Hiszpanii (wojna francusko-hiszpańska 1635-59), Tomasz służył pod dowództwem Ferdynanda w hiszpańskich Niderlandach: otrzymał dowództwo nad małą armią (ocenianą na 8.500 lub 13.000 żołnierzy) wysłaną przeciwko wojskom francuskim, które weszły do Luksemburga, otrzymał rozkazy albo obserwowania ich albo uniemożliwienia im połączenia się im z armią holenderską. W dniu 22 maja 1635 w Les Avins, na południe od Huy, na terenie ówczesnego biskupstwa Liège, został całkowicie rozbity i jego armia całkowicie zniszczona, żołnierze zginęli, dostali się do niewoli lub zostali rozproszeni – pierwsza porażka w jego karierze wojskowej. Udało mu się zmobilizować resztki w Namur, a następnie wycofać się przed przeważającymi liczebnie francuskimi i holenderskimi siłami; i najprawdopodobniej, przez resztę kampanii służył pod Ferdynandem. W końcu roku, uchodźca Karol IV, książę Lotaryński przybył do Brukseli i spotkał się z Tomaszem; oni, być może, stworzyli wspólny dwór, a Tomasz, oczywiście, brał udział w rycerskich turniejach, organizowanych przez księcia. (W tej francusko-hiszpańskiej wojnie, Piemont niechętnie zaangażował się w działaniach po stronie Francji, choć początkowo unikał pełnej deklaracji wojny; w związku z tym, że Tomasz teoretycznie walczył przeciwko swojej ojczyźnie.)
W 1636 roku kardynał-infant Ferdynand zorganizował wspólną hiszpańsko-imperialną armię celem inwazji na Francję od strony hiszpańskich Niderlandów, którą Tomasz początkowo dowodził, choć Ferdynand wkrótce przejął naczelne dowództwo. Inwazja początkowo była bardzo udana, i wydawało się, że jest zdolna dotrzeć do Paryża, gdzie wybuchła wielka panika; i gdyby Ferdynand i Tomasz działali z większym zdecydowaniem, mogli zakończyć wojnę w tym momencie, ale oboje czuli, że pochód na Paryż był zbyt ryzykowny, więc zatrzymali ofensywę. Później w kampanii, Tomasz miał problemy z imperialnym generałem Ottavio Piccolomini, który nie chciał przyjmować rozkazów od księcia, jako hiszpańskiego dowódcy, twierdząc, że jego imperialne wojska były niezależną siłą. Działania wojenne Tomasza w 1637 roku nie zostały spisane, ale w tym roku, kiedy jego szwagier Soissons uciekł z Francji po jego nieudanym spisku przeciwko kardynałowi Richelieu, działał jako pośrednik między Soissons i Hiszpanami w negocjacjach, które doprowadziły do formalnego sojuszu między hrabią i Filipem IV Hiszpańskim, zawartej 28 czerwca 1637 – choć w ciągu miesiąca Soissons pojednał się z Francją! W 1638 roku, Tomasz służył w hiszpańskiej Flandrii, przyczyniając się do obrony miasta-twierdzy Saint-Omer przeciwko francuskiemu oblężeniu; w połowie czerwca, udało mu się uzyskać posiłki, a reszta jego małej armii okopała się około 15 km na północny zachód w Ruminghem, naprzeciwko armii francuskiej dowodzonej przez Jacques-Nompar de Comon, księcia de la Force w Zouafques; po uzyskaniu imperialnych posiłków pod dowództwem Ottavio Piccolomini, ruszył, aby zaatakować La Force i poniósł porażkę tracąc 2000 żołnierzy zabitych lub wziętych do niewoli (działanie na Zouafques, dokładna data nie jest znana, ale w przybliżeniu 21 czerwca). Jednak potem pomaszerował z resztą swoich wojsk przeciwko trwającemu francuskiemu oblężeniu Saint-Omere, gdzie wprowadził dodatkowe posiłki, a potem ufortyfikował swoje pozycje w pobliżu miasta tak bardzo, że Francuzi uznali za niemożliwe kontynuować oblężenie i odstąpili. Tomasz i Piccolimini później zajęli pozycje tak blisko La Force, że Francuzi nie mogli podjąć żadnych poważnych operacji
Piemoncka Wojna Domowa Po staraniu się o hiszpańska pomoc w końcu 1638 roku do akcji przeciwko regentce Krystynie Marii, Madame Royale, Tomasz udał się do hiszpańskiego Mediolanu na początku 1639, i wraz z hiszpańskimi wojskami zaatakowały Piemont, gdzie wiele miast powitało go. Zdobył Turyn przez podstęp, ale Francuzi nadal kontrolowali jego cytadelę. W 1640 roku trzymał miasto, w wielopoziomowym oblężeniu. Po wielokrotnych rundach negocjacji z regentką i Francuzami, Tomasz zawarł pokój z obydwoma w pierwszej połowie 1642, i bezczelnie przeszedł na drugą stronę i zaczął walczyć z Francuzami przeciwko Hiszpanom.
Służba Francji