thumb|right|240px|Kościół Francesco della Vigna i jego okolice widziane z dzwonnicy bazyliki San Giorgio Maggiore. Kościół San Francesco della Vigna (pol. Kościół św. Franciszka na Winnicy) – rzymskokatolicki kościół w Wenecji w dzielnicy (sestiere) Castello). Administracyjnie należy do Patriarchatu Wenecji. Jest kościołem parafialnym parafii Parrocchia di S. Francesco d'Assisi Confessore (vulgo S. Francesco d.Vigna), wchodzącej w skład wikariatu San Marco–Castello. Jest pod wezwaniem św. Franciszka z Asyżu; dodatek „Vigna” w nazwie pochodzi od winnicy (wł. vigna), na terenie której zbudowano kościół.
San Francesco della Vigna jest uważany za jeden z najpiękniejszych renesansowych kościołów Wenecji. Historia Pierwotny kościół W miejscu obecnego kościoła i klasztoru istniał przez wiele wieków prawie niezamieszkały, rozległy teren, na którym uprawiano winorośl. Według tradycji było to zarazem miejsce, na które został wyrzucony przez sztorm w drodze powrotnej z Akwilei Święty Marek. Tutejsza laguna, według słów anioła, miała stać się miejscem jego spoczynku, a mające nad nią powstać miasto miało obrać go za swego patrona. Teren ten został podarowany w 1253 roku przez Marca Zianiego, syna doży Wenecji Pietra Zianiego franciszkanom pod budowę klasztoru. Dla upamiętnienia tego wydarzenia do wezwania kościoła i klasztoru (św. Franciszka) dodano określenie „della vigna” („na winnicy”). Widok pierwotnego średniowiecznego kościoła zachował się na mapie miasta autorstwa Barbariego. Kościół ten położony był na rozległej przestrzeni, miał trzyczęściową fasadę, rozczłonkowaną pilastrami, z centralnie umieszczoną rozetą. Do jego prawego boku przylegał klasztor z ogrodem.
Obecny kościół 15 sierpnia 1534 roku położono kamień węgielny pod budowę obecnego kościoła. Wykonanie projektu powierzono Jacopowi Sansovinowi zamierzając przy okazji zrewitalizować obszar wokół mającego powstać kościoła. Sfinansowania budowy podjął się doża Andrea Gritti. Budowa została ukończona w roku 1554. Sansovino stworzył renesansowe wnętrze, przypuszczalnie pierwsze w Wenecji, ale nie udało mu się ukończyć fasady. Jego projekt zakładał kopułę, której jednak nigdy nie zbudowano. Gritti zmarł w 1538 roku i został pochowany w kościele, w pobliżu ołtarza. Jego miejsce jako sponsora budowy przejął w latach 60. patriarcha Aquilei, Giovanni Grimani, którzy sfinansował fasadę autorstwa Palladia, zbudowaną w 1568 roku. Było to pierwsze kościelne zlecenie Palladia. Architekt miał nadzieję, że budynek, który zasłaniał połowę jego fasady, będzie rozebrany, ale tak nie stało, więc cała fasada widoczna jest obecnie jedynie z ukosa. W połowie XIX wieku A. Pigazzi zbudował nadziemną galerię, wspartą na kolumnach. Połączyła ona od strony zachodniej dawny Convento delle Pizzochere, który został przejęty przez franciszkanów w 1838 roku z Palazzo Nunciato z 1535 roku, należącym pierwotnie do doży Andrei Grittiego, a następnie przekazanym nuncjuszowi papieskiemu w Wenecji. Oba budynki zostały w 1866 roku przejęte przez rząd włoski na siedzibę trybunału wojskowego. W 1917 roku kościół ucierpiał od bomb. W połowie lat 90. XX wieku, gdy okazało się, że jego fasada rozpada się, zabezpieczono ją, a następnie wyremontowano ze środków fundacji Venice in Peril.
Klasztor Przylegający do kościoła zespół klasztorny składa się z dwóch dużych klasztorów, z których jeden został zamieniony na cmentarz, zawierający nagrobki wielu słynnych Wenecjan. Obecnie oba klasztory używane są dla celów koncertowych, wystawienniczych oraz jako pawilony Biennale d’Arte.
Architektura thumb|left|Dziedziniec klasztorny thumb|Kampanila Wygląd zewnętrzny Kościół San Francesco della Vigna jest pierwszym projektem Sansovina, zrealizowanym w Wenecji, a jednocześnie pierwszym przykładem architektury zgodnej z wymogami dojrzałego renesansu. Koncepcja rozplanowania świątyni odzwierciedla zarówno starożytne założenia jak i neoplatoński program Francesca Zorziego autora rozprawy poświęconej harmonijnej proporcji. Jego plan zakładał eliminację kopuły, przekształcenie naw bocznych w kaplice i przedłużenie prezbiterium. Proporcje kościoła oparte są na liczbie 3, przykładowo szerokość naw odpowiada 1/3 ich długości.
Fasada Począwszy od Leona Battisty Albertiego architekci doby renesansu czynili próby adaptowania frontonu pojedynczej hali, jaką była jest starożytna świątynia, do planu większej ilości naw w kościołach chrześcijańskich. Projektując fasadę kościoła San Francesco della Vigna Palladio przedstawił swoją pierwszą konkretną odpowiedź na ten problem, po nieudanym projekcie fasady kościoła San Pietro di Castello. Fasada kościoła San Francesco della Vigna zamykająca jego jedyną nawę została zwieńczona wydatnym tympanonem, a jej dwa mniejsze, boczne skrzydła odpowiadające pierwotnym nawom bocznym, zostały zwieńczone półtympanonami. Nad portalem, flankowanym kolumnami znajduje się duże, łukowe okno, a ponad nim, w tympanonie, okrągła płaskorzeźba przedstawiająca orła. Po obu stronach portalu, w nisza ustawiono posągi z brązu, dzieło Tiziana Aspettiego. Dekoracji fasady dopełniają płaskorzeźbione ramy z inskrypcjami.
Kampanila Pierwotna, XIII-wieczna kampanila była ustawicznie niszczona przez uderzenia piorunów i w 1489 roku została wyburzona. Obecna dzwonnica została zbudowana w latach 1571–1581 według projektu Bernarda Ongarina, który został pochowany u jej podstawy, co upamiętnia tablica kommemoracyjna. Mająca 69 m wysokości dzwonnica (tyle samo co dzwonnica kościoła Santa Maria Gloriosa dei Frari), została zbudowana na podobieństwo dzwonnicy św. Marka i tylko jej ustępuje swoją wysokością.
Wnętrze thumb|Wnętrze kościoła thumb|Antonio da Negroponte, Madonna na tronie z Dzieciątkiem na tle kwiatów i owoców (Kaplica Morosini) thumb|Płyta nagrobna doży Marcantonia Trivisana thumb|Giuseppe Porta, Święta Katarzyna Aleksandryjska ze Świętymi Hieronimem, Janem Chrzcicielem i Jakubem Apostołem (Kaplica Bragadin) thumb|Palma młodszy, Madonna w glorii (Kaplica Contarini) thumb|Federico Zuccari, Pokłon Trzech Króli (Kaplica Grimani) thumb|Paolo Veronese, Madonna z Dzieciątkiem i ze św. Janem Chrzcicielem, św. Katarzyną i św. Antonim Pustelnikiem (Kaplica Giustinian „della Salute”) thumb|Madonna bizantyńska
Wnętrze zostało zaprojektowane na planie krzyża łacińskiego z pojedynczą nawą i bez naw bocznych. Nawa została przedłużona tworząc kształt litery T, symbol zbawienia i doskonałości. Harmonijne wnętrze pozostaje w zgodzie z surowością zasad franciszkanów. Jest rezultatem badań neo-platońskich proporcji dokonanych przez Francesco Zorziego (i zawartych w dziele De harmonia mundi totius z 1525 roku) i związanej z tym jego późniejszej korekty planów Sansovina. Proporcje zostały dostosowane tak, aby odpowiadać świętej geometrii liczby trzy, odzwierciedlającej Trójcę Świętą. Po obu stronach nawy znajduje się po pięć kaplic. W zakrystii (z lewej strony nawy) znajduje się ołtarz Sansovina i kilka innych, niewielkich obrazów.
Prezbiterium Prezbiterium zostało zbudowane a planie kwadratu. Jest flankowane dwiema kaplicami bocznymi. Ołtarz główny oddziela chór zakonny od części dostępnej dla widoku wiernych.
Ołtarz główny Ołtarz został prezbiterium został zbudowany w drugiej połowie XVI wieku z polichromowanego drewna sosnowego i topolowego, przypuszczalnie według projektu Girolama Campagni. Stół ołtarzowy wykonano z płyty kamiennej. Po obu jej stronach stoją cztery drewniane kolumny oraz posągi św. Franciszka i św. Antoniego. W centrum znajduje się krzyż, który zastąpił usunięty obraz. W 1649 roku Baldassare Longhena dokonał rekonstrukcji ołtarza, umieszczając na szczycie ośmiu kolumn korynckich gzyms w stylu barokowym. W drugiej połowie XIX wieku dodano wielkie tabernakulum, przeniesione z wyburzonego kościoła Santa Lucia, jak również posągi Świętego Franciszka Świętego Antoniego. Tabernakulum zostało usunięte w 1939 roku w związku z przywróceniem ołtarzowi wyglądu bardziej odpowiadającego surowym zasadom duchowości franciszkańskiej. Na lewym filarze umieszczono epigraf informujący o położeniu pierwszego kamienia pod budowę kościoła (5 sierpnia 1534), natomiast na prawym – epigraf informujący o konsekracji kościoła po zakończeniu jego budowy.
Dekoracje ścian Na ścianach prezbiterium wisi szereg obrazów, w tym na prawej: Madonna podająca Dzieciątko Świętemu Franciszkowi, przypisywany Palmie młodszemu, Wieczerza w domu faryzeusza pędzla A. Michiela, Trójca Przenajświętsza Fedeli Francesca, zwanego Maggiotto i Najświętsza Maryja Panna błagająca Chrystusa o uwolnienie Wenecji od zarazy Domenica Tintoretta i na lewej: Najświętsza Maryja Panna z Dzieciątkiem spełnia prośby Świętych Franciszka Dominika uwalniając Wenecję od zarazy Domenica Tintoretta, Święty Piotr z Alkantary udzielający Komunii Świętej Teresie z Ávili Umile da Foligno oraz Chrystus błogosławiący Wenecję, Najświętszą Maryję Pannę i Świętych Palmy młodszego. Pod obu ścianami stoją stalle. Na ścianie lewej znajduje się pomnik nagrobny doży Andrei Gritttiego (dzieło szkoły palladiańskiej).
Kaplica Giustinian „dei vescovi” Kaplica Giustinian „dei vescovi”, usytuowana z prawej strony prezbiterium, jest poświęcona Świętemu Piotrowi z Alkantary. Od początku była związana z rodem Giustinian, a zwłaszcza z wywodzącymi się z tego rodu biskupami (stąd jej określenie). W marmurowym ołtarzu kaplicy znajduje się obraz Święty Franciszek bierze Dzieciątko z rąk Najświętszej Maryi Panny Sante Perandy. Pod obu ścianami kaplicy stoją stelle, natomiast jej ściany zdobią obrazy wmontowane w stiukowe gzymsy; na prawej: Śmierć Świętego Piotra z Alkantary Fransesca Fontebassa, Cnoty teologalne Jacopa Marieschiego, Święty Piotr i królowa Hiszpanii Fransesca Fontebassa, oraz na lewej: Święty Piotr wskazuje Świętej Teresie z Ávili drogę do raju Fransesca Fontebassa, Pokuta i medytacja Francesca Maggiotta i Ekstaza Świętego Piotra Fransesca Fontebassa.
Prawy transept W posadzce prawego transeptu znajdują się płyty nagrobne Bernarda Sagreda i doży Nicolò Sagreda, doży Marcantonia Trivisana (jest to największa spośród płyt nagrobnych, znajdujących się w kościele), Bartolomea Gradeniga i Leonarda Foscariniego.
Kaplica Morosini (lub delle Sbarre) Kaplica w prawym ramieniu transeptu, poświęcona początkowo świętej Klarze, później Matce Bożej Wniebowziętej i ostatecznie Madonnie del Parto, stała się ostatecznie kaplicą pogrzebową szlachcica Marcantonia Morosiniego, który spoczął w niej w 1536 roku. W jej ołtarzu znajduje się obraz Madonna na tronie z Dzieciątkiem na tle kwiatów i owoców, pędzla Antonia da Negroponte z 1450 roku. Jest on jedynym zachowanym dziełem tego artysty; pomimo że został namalowany w połowie XV wieku, jest ekscentrycznie gotycki i podobny do gobelinu, z bogato namalowaną suknią Maryi, uzupełnioną barwnymi wkładkami papierowymi i kilkoma osobliwymi figurami oraz klasyczną architekturą. Obraz w lunecie, dodany później i przedstawiający Ojca Przedwiecznego, namalował Benedetto Rusconi.
Portal w prawym transepcie Wykonanie portalu, zwanego Terra Santa (Ziemia Święta), przypisywano Jacopowi Sansovinovi, ale uważa się, iż jest to dzieło Guglielma dei Grigi. Portal pełni funkcję pomnika nagrobnego kapitana Domenica Trivisana, ojca doży Marcantonia Trivisana.
Kaplica Bragadin Pierwsza kaplica po prawej stronie nawy, nosząca wezwanie Świętej Katarzyny została w 1537 roku kupiona przez Girolama Bragadina, oraz jego małżonkę Katarzynę z przeznaczeniem na grobowiec rodzinny. Po obu stronach ołtarza umieszczono herby rodu. W ołtarzu znajduje się obraz Święta Katarzyna Aleksandryjska ze Świętymi Hieronimem, Janem Chrzcicielem i Jakubem Apostołem pędzla Giuseppe Porty. Po obu stronach ołtarza wiszą obrazy: Ostatnia Wieczerza Francesca di Simone da Santacroce (ściana prawa) i Zmartwychwstanie Chrystusa Giovanniego da Asola (ściana lewa). W posadzce wmurowano kamień nagrobny Girolama Bragadina.
Kaplica Badoer-Surian