Kalendarium historii Łodzi (1939–1945)

Kalendarium historii Łodzi (1939–1945) – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej.

Legenda thumb|240px|Dowódca XIII Korpusu Armijnego gen. Maximilian von Weichs przyjmuje na pl. Wolności (wkrótce potem przemianowanym na Freiheitsplatz) defiladę podległych mu oddziałów (9 września 1939) Kategorie wydarzeń: (więcej) administracyjne dramatyczne (wydarzenia wojenne, zbrodnie wojenne) polityczne transportowe wizyty światowych osobistości (oficjalne i nieoficjalne)

Łódź pod okupacją niemiecką (1939–1945)

Kalendarium obejmuje wydarzenia od 1 września 1939 roku – dnia wybuchu II wojny światowej do 19 stycznia 1945 roku – ostatniego dnia niemieckiej okupacji miasta i dnia wkroczenia do Łodzi Armii Czerwonej.

1939 • 1940 • 1941 • 1942 • 1943 • 1944 • 1945  

1939 thumb|180px|Położenie jednostek Armii „Łódź” (29 sierpnia 1939) thumb|180px|Położenie Kraju Warty (1939–45) względem przedwojennych granic Polski thumb|180px|Wielka Synagoga, podpalona przez Niemców w nocy z 10 na 11 listopada 1939 r. i rozebrana w 1940 r. thumb|180px|Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego, w całości wysiedlone przez Niemców na przełomie lat 1939 i 1940(sierpień 2011) wybuch II wojny światowej (1 września); pierwsze bomby spadły (2 września) na dworzec kolejowy Łódź Kaliska oraz port lotniczy Łódź-Lublinek; dzień później zbombardowano stację Łódź Widzew, elektrownię, gazownię, fabrykę nici przy ul. Niciarnianej (ob. „Fabryka Nici Ariadna”) oraz domy mieszkalne przy ulicach Bandurskiego (ob. al. Mickiewicza), Kopernika i Karolewskiej; zacięte walki Armii „Łódź” (1–6 września) w rejonie Łodzi (armię utworzono w marcu 1939 r., a jej sztab ulokowano w pałacu Juliusza Heinzla w parku Julianowskim); w momencie rozpoczęcia walk Armia „Łódź” liczyła ok. 80 tys. żołnierzy i dysponowała 49 czołgami (przeciwko niej Wehrmacht wystawił 8 i 10 armię niemiecką w liczbie 190 tys. żołnierzy i 896 czołgów); głównym celem operacyjnym Armii „Łódź” pod dowództwem generała Juliusza Rómmla było utrzymanie rejonu Łodzi i Piotrkowa Trybunalskiego oraz umożliwienie przeprowadzenia koncentracji armii odwodowej; ewakuacja urzędów i instytucji (4–6 września); Łódź opuściły władze wojskowe, państwowe (na czele z wojewodą – Henrykiem Józewskim i starostą grodzkim – Henrykiem Mostowskim), samorządowe (z prezydentem – Janem Kwapińskim) oraz policja; miasto zostało pozbawione wszelkich środków lokomocji, wywiezione zostały również karetki pogotowia i sprzęt straży pożarnej; równocześnie z Łodzi masowo uciekali mieszkańcy, kierując się szosą brzezińską w stronę Warszawy (wśród nich wielu młodych mężczyzn, chcących wzmocnić obronę stolicy); ponowne zbombardowanie (5 września) portu lotniczego Łódź-Lublinek; lotnisko uległo kompletnemu zniszczeniu; zbombardowanie (6 września) pałacu Juliusza Heinzla w parku Julianowskim (w pałacu stacjonował sztab Armii „Łódź”); w wyniku nalotu zginęło kilku żołnierzy, a pałac został poważnie uszkodzony i wkrótce potem rozebrany przez okupanta (o tym tragicznym wydarzeniu przypomina głaz z tablicą upamiętniającą); powołanie (6 września) Komitetu Obywatelskiego Miasta Łodzi (na którego czele stanął biskup sufragan ks. dr Kazimierz Tomczak); do jego zadań należało utrzymywanie w mieście ładu i porządku, a także reprezentowanie społeczeństwa miasta wobec niemieckich władz okupacyjnych; po wkroczeniu do miasta wojsk niemieckich, stosunek władz okupacyjnych do Komitetu był początkowo poprawny (zalecono mu pełnienie w dalszym ciągu swoich funkcji); 14 września Komitet przeniósł swoją siedzibę z gmachu Zarządu Miejskiego przy pl. Wolności 14 do lokalu Izby Przemysłowo-Handlowej przy al. Kościuszki 3 (podyktowane było to chęcią odseparowania się od Niemców, którzy w budynku Zarządu Miejskiego ulokowali komendanturę i żandarmerię polową); zakończenie działalności Komitetu nastąpiło 9 listopada, kiedy aresztowano jego przewodniczącego (w ramach akcji eksterminacyjnej, tzw. Inteligenzaktion) – ks. biskupa Kazimierza Tomczaka; pojawienie się (wieczorem 8 września) na ulicach miasta pierwszego patrolu niemieckiego; triumfalne wkroczenie (rankiem 9 września) wojsk niemieckich do Łodzi i początek okupacji; niemieckie oddziały wjechały do miasta od zachodu (ul. Konstantynowską) i od południa (ul. Rzgowską), zmierzając w stronę pl. Wolności; żołnierze zostali entuzjastycznie powitani przez część mieszkańców, głównie miejscowych Niemców (trasy przemarszu udekorowano hitlerowskimi flagami ze swastyką oraz napisami po niemiecku „Serdecznie Witamy”); przez półtora miesiąca Łódź pełniła funkcję czasowego ośrodka niemieckiej administracji wojennej zajętymi terenami polskimi (m.in. druk rozporządzeń, gazet, itp.); przejazd przez Łódź (po południu 13 września) Adolfa Hitlera; kolumna z samochodem kanclerza Niemiec przejechała ulicami: Zgierską, Nowomiejską, dalej przez plac Wolności do Piotrkowskiej i Pabianicką w kierunku lotniska; była to jedna z kilkunastu inspekcji frontowych, które wódz III Rzeszy odbył we wrześniu na ziemiach polskich; niemieckim komisarzem miasta został (od 16 września) Albert Leister; funkcję pełnił do 31 grudnia 1939 r.; włączenie Łodzi (26 października) do Generalnego Gubernatorstwa, utworzonego z części okupowanego przez Niemcy terytorium II Rzeczypospolitej; Łódź była początkowo typowana na stolicę tego okupacyjnego tworu (ostatecznie został nią Kraków); powołanie decyzją Heinricha Himmlera (7 listopada) placówki Tajnej Policji Państwowej w Łodzi (niem. Geheime Staatspolizei); pierwszym jej szefem został Gerhard Flesch (po nim urzędem zarządzali Robert Schefe i w latach 1942–44 Otto Bradfisch); siedziba Gestapo znajdowała się przy al. Anstadta 7 (obecnie w budynku mieści się XII Liceum Ogólnokształcące); szefowie Urzędu jednoznacznie prowadzili politykę wyniszczenia narodów: polskiego i żydowskiego (pod zarządem Gestapo znajdował się obóz prewencyjny dla młodocianych przy ul. Przemysłowej i obóz pracy przymusowej na Sikawie); ogłoszenie wcielenia Łodzi (niem. Lodsch) do III Rzeszy (9 listopada), w obrębie tzw. Kraju Warty (niem. Reichsgau Wartheland); decyzja została podjęta – na skutek protestów łódzkich Niemców – przez kanclerza Niemiec Adolfa Hitlera i oznajmiona osobiście Hansowi Frankowi (4 listopada) podczas audiencji w Berlinie; akt ten „uświetnili” niemieccy żołnierze (w nocy z 10 na 11 listopada) zniszczeniem pomnika Tadeusza Kościuszki na pl. Wolności (jego zburzenie miało symbolizować zagładę polskości w Łodzi); spalenie (do 15 listopada) wszystkich większych łódzkich synagog, z wyjątkiem synagogi Wilker Shul, którą spalono w połowie 1940 r.; stworzenie i zatwierdzenie przez Fredericha Übelhöra (10 grudnia) projektu budowy ściśle izolowanej, zamkniętej dzielnicy żydowskiej; rozpoczęcie (w grudniu) zorganizowanych wysiedleń ludności polskiej z Łodzi, w ramach akcji przesiedleńczej, tzw. Generalsiedlungsplan (Generalny Plan Przesiedleńczy); 11 grudnia 1939 r. wyrzucono pierwsze rodziny spośród mieszkańców osiedla im. Józefa Montwiłła-Mireckiego (kolejnych kilkanaście rodzin wygnano w noc sylwestrową, a w nocy z 14 na 15 stycznia 1940 r. usunięto pozostałych mieszkańców osiedla – łącznie ok. 5 tysięcy osób, co było największą akcją tego typu w Łodzi w czasie niemieckiej okupacji); w mieście utworzono sieć obozów przesiedleńczych, w których dokonywano selekcji rasowej i rozdzielano wysiedlonych na kilka podstawowych grup: dzieci przeznaczonych do germanizacji, osób przeznaczonych na roboty przymusowe do Niemiec, osób kierowanych do obozów koncentracyjnych i więzień oraz osób kierowanych do przesiedlenia w Generalnym Gubernatorstwie;

1940 thumb|180px|Przed wejściemdo Ghetto Litzmannstadt thumb|180px|Tablica z nową nazwą miasta ustawionana Deutschlandplatz,ob. pl. Wolności (1940) burmistrzem miasta został (od 1 stycznia) Franz Schiffer; funkcję pełnił do 21 maja 1940; nadanie Łodzi (1 stycznia) statusu miasta wydzielonego (niem. Stadtkreis Lodsch) i prawie czterokrotne powiększenie jej obszaru – z 5875 ha do 22 660 ha – poprzez przyłączenie miasta Rudy Pabianickiej oraz wielu podłódzkich wsi i osad, m.in. Brusa, Chojen, Chocianowic, Dobrej, Gospodarza, Łagiewnik, Nowosolnej, Radogoszcza, Retkini i Wiskitna; 11 września 1944 uchwałą Krajowej Rady Narodowej anulowano wszystkie zmiany administracyjne władz okupacyjnych, przywracając tym samym stan sprzed wybuchu wojny; utworzenie (w styczniu) ekspozytury poznańskiego Urzędu ds. Wysiedleń Polaków i Żydów; po reorganizacji (w maju) przedstawicielstwo przekształcono w Centralę – Oddział Przesiedleńczy w Łodzi (niem. Umwandererzentralstelle [UWZ], Dienstestelle – Litzmanstadt), pod kierownictwem SS-Obersturmbannführera – Hermanna Krumeya; podlegający Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu (niem. Umwandererzentralstelle in Posen) Oddział w Łodzi był kluczowym elementem w systemie wysiedlania ludności z terenów Polski włączonych do III Rzeszy; siedziba Oddziału znajdowała się przy Adolf Hitler Straße (obecnej ul. Piotrkowskiej) 133; utworzenie przez okupantów (mocą zarządzenia prezydenta policji w Łodzi – Johanna Schäfera – z dn. 8 lutego 1940 r.) getta dla Żydów – pierwszego na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy; w Ghetto Litzmannstadt obejmującym obszar 4,13 km² Bałut i Starego Miasta przebywało w zamknięciu łącznie ok. 200 tys. osób; wymordowanie (w marcu) przez Niemców w ramach tzw. T4 Aktion („eutanazji osób niepełnowartościowych”) ok. 540 chorych i upośledzonych psychicznie osób w szpitalu psychiatrycznym w Kochanówce, w ruchomych komorach gazowych na samochodzie; wyburzenie (3 kwietnia) przez Niemców pomnika Stanisława Moniuszki w parku im. księcia Józefa Poniatowskiego w Łodzi nadanie miastu, rozkazem Adolfa Hitlera z 11 kwietnia, nazwy Litzmannstadt (na cześć pruskiego generała Karla Litzmanna, walczącego w czasie I wojny światowej w okolicy pobliskich Brzezin, późniejszego zwolennika Hitlera). W uroczystości nadania nowej nazwy uczestniczył Gauleiter Kraju Warty Arthur Greiser. Zmienione zostały nazwy ulic – m.in. ulicę Piotrkowską nazwano Adolf-Hitler-Straße, a al. Kościuszki – Hermann-Göring-Straße; zamknięcie (30 kwietnia) terenu getta; burmistrzem miasta został (21 maja) Karol Marder; funkcję pełnił do 18 maja 1941;

1941 thumb|180px|Urna odnaleziona w Białej i herb Litzmannstadt – złota swastyka z podwójnymi ramionami na granatowym tle uruchomienie (24 marca) pierwszej w dziejach Łodzi miejskiej linii autobusowej (zastąpiła zawieszoną linię tramwajową nr „1” na Doły, której część trasy znalazła się w granicach getta). Linię oznaczono literą „A”, a kursowała na trasie: Pomorska/Wierzbowa – Sporna – Brzezińska (ob. Wojska Polskiego)/cmentarz Doły (wówczas: Fridericusstraße/Hochmeisterstraße – Landsknechtstraße – Sulzfelder Straße/Hauptfriedhof); nadburmistrzem miasta został (18 maja) Werner Ventzki; funkcję pełnił do 15 lipca 1943; nadanie (2 lipca) zarządzeniem nadburmistrza Łodzi Wernera Ventzkiego nowego herbu miasta – złotej swastyki z podwójnymi ramionami na granatowym tle, wzorowanej na znaku z urny odnalezionej w 1936 r. przez polskich archeologów w Białej k. Zgierza; zawiązanie się (1 września) grupy partyzanckiej Promieniści. Jej twórcami byli członkowie 16 Łódzkiej Drużyny Harcerskiej na Bałutach – nastoletni mężczyźni: Stanisław „Leszek” Gajek – komendant, Franciszek Prożek – zastępca komendanta, Eugeniusz Lisiak i Mieczysław Wołos. Grupa ta dokonywała napadów na Niemców, konfiskując im broń, naboje i pieniądze. Działała do 1944 roku. wydanie (21 października) przez Adolfa Hitlera dekretu w sprawie przebudowy Łodzi w oparciu o ustawę z 4 października 1937 o przekształcaniu miast niemieckich; oddanie do użytku pętli tramwajowych przy ul. Pabianickiej (wówczas Breslauer Straße) oraz na Chojnach – obie przy linii kolei obwodowej; pętlę przy ul. Pabianickiej zlikwidowano 22 września 1980 z powodu przebudowy wiaduktu kolejowego i samej ulicy;

1942 thumb|180px|Stacja Radegast(marzec 2006)