240px|thumb|Zapaśnicy – awers srebrnej tetradrachmy z Aspendos w Pamfilii, ok. 400–370 p.n.e. (Metropolitan Museum of Art) 240px|thumb|Zapasy Peleusa i Atalanty, strona A attyckiej amfory, ok. 500–490 p.n.e. (Staatliche Antikensammlungen) Pale (stgr. πάλη, pálē) – dyscyplina sportowa uprawiana w starożytnej Grecji, zapasy, samodzielna konkurencja igrzysk olimpijskich od 708 p.n.e., także jedna z pięciu konkurencji pięcioboju antycznego rozegranego po raz pierwszy podczas igrzysk olimpijskich w 708 p.n.e.

Opis Zapasy pale rozgrywano w trzech grupach wiekowych, a nie w kategoriach wagowych. Podczas igrzysk olimpijskich w grupach mężczyzn i chłopców, a w trakcie innych zawodów także w grupie pośredniej.

Walki rozgrywano w miejscu zwanym skamma, które było najprawdopodobniej przygotowywane spontanicznie na czas zawodów poprzez wykopanie zagłębienia w stadionie. Wymiary skammy nie są znane. Na podstawie taktyki obronnej zapaśników wnioskować można, że skamma była znacznie większa od współczesnego ringu. Przygotowywali ją sami atleci. Na potrzeby treningów skamma była zalewana wodą, natomiast zawody odbywały się na suchej skammie, wypełnionej piaskiem. Treningi zapaśników odbywały się w palestrze.

Pary zapaśników były dobierane na drodze losowania. Losy kleros były wielkości fasoli, każde oznaczone literą – każdej z liter alfabetu odpowiadały dwa losy. Wszystkie były mieszane w dzbanie, z którego zawodnicy losowali litery – ci z dwoma identycznymi literami stawali naprzeciw siebie w zawodach. W przypadku nieparzystej liczby zawodników do dzbana wrzucano jeden los oznaczony ostatnią literą alfabetu – ten, kto go wylosował (efedros), nie brał udziału w pierwszej rundzie. Wygranie zawodów bez walkoweru uchodziło za szczególny honor.

Przed walką zawodnicy nacierali ciało oliwą, a tuż przed wejściem na skammę obsypywali się ziemią dla lepszego chwytu. Po zawodach oczyszczali ciało, zeskrobując warstwę oliwy zlepionej z ziemią przy pomocy skrobaczki o zakrzywionym ostrzu – tzw. strygili.

Zwycięzcą w walce zostawał zapaśnik, który trzykrotnie powalił przeciwnika, sam nie upadając trzykrotnie. Zwycięzca nazywany był triakterem. Niezupełnie wiadomo, jak wyglądać miały zwycięskie rzuty – przeciwnik był powalony, kiedy jego plecy, jedno z bioder lub ramiona dotykały ziemi albo gdy ziemi dotykały jego obydwa kolana.

Zapasy pale odbywały się w pozycji stojącej, a także w parterze. Współczesne zapasy w stylu klasycznym (grecko-rzymskim) niewiele mają z nimi wspólnego. Do starogreckich pale zbliżone są natomiast tradycyjne zapasy mongolskie i tureckie.

Historia Od 708 p.n.e. zapasy pale jako pierwsza dyscyplina poza biegami została włączona do programu starożytnych igrzysk olimpijskich. Pale były końcową konkurencją pięcioboju antycznego, która wyłaniała ostatecznego zwycięzcę.

Lista zwycięzców thumb|240px|Attycki relief z przedstawieniem zapaśników, 510-500 p.n.e. (Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach) Poniższa lista została stworzona na podstawie informacji w banku danych igrzysk olimpijskich Fundacji Świata Helleńskiego (gr. Ίδρυµα Μείζονος Ελληνισµού, (ΙΜΕ), ang. Foundation of the Hellenic World, (FHW)): Igrzyska Rok Zwycięzca Miejscepochodzenia 18. 708 p.n.e. Eurybatos Sparta 39. 624 p.n.e. Hippostenes Sparta 40. 620 p.n.e. Hippostenes Sparta 41. 616 p.n.e. Hippostenes Sparta 42. 612 p.n.e. Hippostenes Sparta 43. 608 p.n.e. Hippostenes Sparta 45. 600 p.n.e. Hetojmokles Sparta 46. 596 p.n.e. Hetojmokles Sparta 47. 592 p.n.e. Hetojmokles Sparta 48. 588 p.n.e. Hetojmokles Sparta 62. 532 p.n.e. Milon Kroton 63. 528 p.n.e. Milon Kroton 64. 524 p.n.e. Milon Kroton 65. 520 p.n.e. Milon Kroton 66. 516 p.n.e. Milon Kroton 67. 512 p.n.e. Timasiteos Kroton 68. 508 p.n.e. Kalliteles Sparta 71. 496 p.n.e. Eksainetos Akragas 74. 484 p.n.e. Telemakos Farsalos 76. 476 p.n.e. nieznany Maroneja 77. 472 p.n.e. [...]menes Samos 78. 468 p.n.e. Efarmostos (lub Eparmostos) Opus 80. 460 p.n.e. Amesinas Barke 81. 456 p.n.e. Leontiskos Mesyna 82. 452 p.n.e. Leontiskos Mesyna 83. 448 p.n.e. Keimon Argos 84. 444 p.n.e. Taurostenes Egina 85. 440 p.n.e. Teopompos II Heraja 86. 436 p.n.e. Teopompos II Heraja 94. 404 p.n.e. Symmakos Elida 95. 400 p.n.e. Baukis Trezen 97. 392 p.n.e. Eutymenes Mainalos 98. 388 p.n.e. Aristodemos Elida 99. 384 p.n.e. Narykidas Figaleja 106. 356 p.n.e. Chajron Pellene 107. 352 p.n.e. Chajron Pellene 108. 348 p.n.e. Chajron Pellene 109. 344 p.n.e. Chajron Pellene 112. 332 p.n.e. Chilon Patras 113. 328 p.n.e. Chilon Patras 118. 308 p.n.e. Seleadas Sparta 120. 300 p.n.e. Keras Argos 121. 296 p.n.e. Amfiares Sparta 127. 272 p.n.e. Nikarkos Elida 141. 216 p.n.e. Paianios Elida 142. 212 p.n.e. Kapros Elida 144. 204 p.n.e. Demokrates Tenedos 147. 192 p.n.e. Kleitostratos Rodos 156. 156 p.n.e. Aristomenes Rodos 158. 148 p.n.e. nieznany Elida 172. 92 p.n.e. Protofanes Magnezja nad Meandrem 177. 72 p.n.e. Isidoros Aleksandria 178. 68 p.n.e. Straton Aleksandria 179. 64 p.n.e. Straton Aleksandria 182. 52 p.n.e. Marion Aleksandria 198. 13 n.e. Aristeas Stratonika 204. 37 n.e. Nikostratos Ajgaj 207. 49 n.e. Tiberius Claudius Patrobius Antiochia 208. 53 n.e. Tiberius Claudius Patrobius Antiochia 209. 57 n.e. Tiberius Claudius Patrobius Antiochia 229. 137 n.e. Hermagoras Magnezja koło Sipylosu 231. 145 n.e. Dionysios Seleucja 236. 165 n.e. Marcus Aurelius Chrysippos Smyrna 239. 177 n.e. Marcus Aurelius Hermagoras Magnezja koło Sipylosu 243. 193 n.e. Marcus Aurelius Asklepiades Aleksandria 244. 197 n.e. Marcus Aurelius Asklepiades Aleksandria 247. 209 n.e. Gerenos Naukratis 248. 213 n.e. Aurelius Aelix Fenicja

Jednym z największych zapaśników greckich był Milon z Krotonu, wspomniany m.in. w Dziejach Herodota, a także przez Pauzaniasza oraz Strabona. Milon był sześciokrotnym zwycięzcą igrzysk olimpijskich. Według anegdoty, na jednych igrzyskach (najprawdopodobniej w 520 p.n.e.) Milon był jedynym zapaśnikiem, który zgłosił się na zawody – nikt nie chciał się z nim mierzyć. Kiedy szedł po laur olimpijski, potknął się i upadł. Z powodu upadku publiczność miała wtedy domagać się nieprzyznania mu lauru. Milon miał wówczas odpowiedzieć, że upadł jedynie jeden raz, a nie trzy i dodał: „Dajcie tu kogoś, kto powali mnie jeszcze dwa razy”.

Grecki geograf Pauzaniasz wzmiankuje również o dwukrotnym zwycięzcy igrzysk, Leontiskosie z Mesyny, który był marnym zapaśnikiem, ale potrafił boleśnie wyginać palce przeciwnika bez ich łamania (łamanie palców było zabronione).

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Zapasy Kategoria:Sport w starożytnej Grecji Kategoria:Sporty historyczne Kategoria:Igrzyska olimpijskie