Max Nivelli (ur. 1 stycznia 1878, zm. 27 lutego 1926) – niemiecki producent filmowy działający w Berlinie w okresie Republiki Weimarskiej. W swoim czasie był jednym z pierwszych, którzy zajmowali się tematami związanymi z antysemityzmem i uprzedzeniami. Nivelli zmarł w stosunkowo młodym wieku (48 lat) i zdążył działać w przemyśle filmowym niecałe 10 lat. Mimo to, wyprodukował 19 filmów, w tym 15 pełnometrażowych. Filmy Nivellego, podobnie jak większość filmów w owym czasie, były czarno-białymi filmami niemymi i utrwalane były na celuloidzie. Do czasów współczesnych zachował się tylko jego ostatni film "Einigkeit und Recht und Freiheit", który został zrekonstruowany i poddany obróbce cyfrowej.
Wczesne lata Max Nivelli urodził się jako Menachem (Mendel) Lewin w żydowskiej rodzinie w Polsce, pod zaborem rosyjskim, w miasteczku KuźnicaLandesarchive Berlin, Rep. 805, Nr 517 - akt ślubu Heleny Kaufmann i Mendla Lewina.. Jego rodzice, Szmuel i Cipora Lewin, zajmowali się wyrobem słodyczy. Mendel Lewin w młodości wyjechał do Berlina i rozpoczął tam działalność w tej samej branży. W latach 1903–1911 był wspólnikiem i właścicielem kilku firm produkujących dżemy, cukierki i czekoladyBerliner Adreßbuch, 1904-1911..
W roku 1904 poślubił w Berlinie Helenę Kaufmann z miejscowości Roździeń (obecnie część Katowic). Małżeństwo to miało dwie córki – Teodorę i ReginęGeneral Register Office, England, District of St. Martin, County of London, vol. 1a, p. 982 - akt ślubu Reginy Lewin i Friedricha Wolfganga Schwarza..
W roku 1912 Mendel Lewin przybrał nazwisko sceniczne Max Nivelli (oparte na anagramie nazwiska Lewin)Berliner Adreßbuch 1915, Band I, S. 1828.. Uczył się śpiewu operowego w renomowanej berlińskiej szkole muzycznej Stern'sches Konservatorium, występował na scenach operowych całej EuropyDeutsches Bühnen Jahrbuch, 1913 (Jg. 24, S. 645, 843); 1914 (Jg. 25, S. 851); 1915 (Jg. 26, S. 732); 1916 (Jg. 27, S. 754); 1917 (Jg. 28, S. 753); 1918 (Jg. 29, S. 759)., a także nauczał śpiewu solowego w językach rosyjskim i niemieckim w berlińskim Ochs-Eichelberg-KonservatoriumR. Stern, Was muss der Musikstudierende von Berlin wissen, Berlin 1913, 1914..
Produkcja filmowa W roku 1918 Max Nivelli założył wspólnie z Erwinem Kampfem swą pierwszą wytwórnię filmową Nivelli-Film FabrikationBerliner Adreßbuch 1919, Band I, S. 1983.. W tymże roku firma ta wyprodukowała cztery filmy pełnometrażowe. Do pierwszego z nich („Lebensbahnen – Ein Sängerleben”) Nivelli napisał także scenariusz i wystąpił w nim grając śpiewaka operowego„Film” 1918, Nr 19..
Po roku działalności Nivelli rozstał się ze wspólnikiem i powołał swą własną wytwórnię Nivo-Film & CoWid’s Year Book 1921, New York 1922, p. 370-371.. Dwa z filmów („Der Ritualmord”, „Die entfesselte Menscheit”) nowej wytwórni reżyserował znany austriacki reżyser Joseph Delmont. Filmy te miały wydźwięk społeczny i polityczny i należały do najważniejszych w karierze Nivellego.
Nivelli preferował pracę z tym samym reżyserem nad więcej niż jednym projektem. Poza Delmontem współpracował także z niemieckim reżyserem Carlem Boese, z którym wyprodukował cztery filmy, a wśród nich „Nocturno der Liebe”, opartym na biografii Fryderyka Chopina. Nivelli wyprodukował także dwa filmy z Arthurem Ullmanem, po czym zajął się produkcją „serii Albani” – trzech romantycznych filmów wyreżyserowanych przez Włocha Guido Schamberga-Parischa, z włoską gwiazdą Marcellą Albani w roli głównej„Reichsfilmblatt” 1923, Nr 20..
Ostatnie lata W czasach kryzysu ekonomicznego i szalejącej w Niemczech hiperinflacji (1921-1924) Max Nivelli stracił znaczną część swego majątku. Wraz z nowym wspólnikiem, Arthurem Gregorem, zajął się także inną działalnością związaną z branżą filmową, obejmującą import, eksport, dystrybucję i wypożyczanie filmówAkcja Foreign Film Corporation AG, portal „Dr. Busso Peus Nachf.”, www.peus-muenzen.de [dostęp 28.01.2016].. Zarządzał również berlińskim kinem „Lichtspiel Palmenhaus Kino”Strona „Filmtheater Berlin”, www.allekinos.com/BERLINFilmtheaterBerlin.htm [dostęp 28.01.2016]. i zasiadał w radzie nadzorczej warszawskiej spółki PawFilm, zajmującej się produkcją i dystrybucją filmówPrzewodnik Przemysłu i Handlu Polskiego, R.1, Warszawa 1926, s. 591.. Pod koniec tego okresu, w roku 1924, Nivelli wyprodukował cztery krótkie filmy dokumentalne, poświęcone głównie ceremoniom i uroczystościom państwowymBundesarchiv - Filmarchiv, Berlin, notatka cenzora B.8810.Deutsches Filminstitut, Frankfurt n. Menem, notatki cenzora z 11.08.1924 i 4.09.1924..
W czerwcu 1925 założył wspólnie z Sanderem Keisermannem nową firmę Nivelli Film Max Nivelli & CoKinematograph Year Book, London 1927, s. 42.Industrie und Handelskammer zu Berlin, certyfikat I-Nr St. 17510/25, spółka nr 69145.. Nowa firma przystąpiła niezwłocznie do produkcji kolejnego, już trzeciego filmu w reżyserii Josepha Delmonta „Einigkeit und Recht und Freiheit”, poświęconego kwestiom socjalnym. Tuż przed ukończeniem filmu Max Nivelli zmarł niespodziewanie w Berlinie na atak serca„Der Film” 14.03.1926.„Film Kurier” 02.03.1926.„The Bridgeport Telegram” 2.03.1926..
W prasie branżowej złożono mu pośmiertny hołd, opisując go jako człowieka błyskotliwego i kreatywnego, o niewyczerpanej energii, popularnego w berlińskim światku filmowym„Der Montag” 01.03.1926.The Film” 07.03.1926..
Najważniejsze filmy „Der Ritualmord” („Mord rytualny”) / „Die Geächteten” („Wygnańcy”) Film ten został zrealizowany w roku 1919 i miał uświadomić widzom niebezpieczeństwa związane z antysemityzmem w ogóle, a w szczególności z zarzutami o rzekome mordy rytualne. Był popularyzowany na rynku jako „film oświeceniowy” (Aufklärungsfilm). Po zakończeniu I wojny światowej do zachodniej Europy przybyła fala emigrantów żydowskich wzmagając w Niemczech antysemityzm i ksenofobię. W wyniku tego w niemieckiej debacie publicznej pojawiła się tzw. „kwestia żydowska” (die Judenfrage), w ramach której dyskutowano także zagadnienie intymnych relacji między Niemcami i Żydami, co było dotychczas uznawane za swego rodzaju tabuC. Walk, Romeo with Sidelocks: Jewish-Gentile Romance...and Other Early Weimar Assimilation Films, w: Ch. Rogowski (ed.), The Many Faces of Weimar Cinema, Rochester NY 2010, s. 84-101..
Film „Der Ritualmord” opisuje pogrom w wiosce w carskiej Rosji w wyniku pogłosek o mordzie rytualnym dokonanym przez Żydów, szerzących się po zaginięciu małej dziewczynki. Według tych pogłosek mordu dokonał przywódca miejscowej gminy żydowskiej. Młody rosyjski student ratuje przed ukamienowaniem owego przywódcę, w którego córce jest zakochany. Gdy dziewczynka odnajduje się cała i zdrowa, spisek rzucający na Żydów oszczerstwo o dokonanie mordu rytualnego zostaje ujawniony, lecz jest już za późno dla ciężko rannej w ataku córki przywódcy. Jej ojciec i student wspólnie ślubują, że będą zwalczać uprzedzenia, które doprowadziły do tej tragediiProgram filmu "Ritualmordet" w Bibliotece Narodowej Norwegii (Nasjonalbiblioteket)..
Berlińska prapremiera filmu była ważnym wydarzeniem z udziałem krytyków filmowych z wszystkich ważnych czasopism oraz osobistości z berlińskiego świata kultury i sztuki„Kinematograph” 1919, nr 665.. Po zakończeniu filmu rozległy się owacje„B-Z am Mittag” 1919.. W recenzjach pisano, że to „wybitne dzieło”„Berliner Börsenzeitung” 1919., „jeden z najlepszych filmów, jakie dotychczas zrealizowano”„Neue Berliner 12-Uhr Zeitung” 1919. oraz że jest to film „którego bohater nie jest konkretną osobą, lecz całym narodem”„Berliner Mittagszeitung” 1919.. Podkreślano szczególną rolę Maxa Nivelli jako siły napędowej tego projektu, w ramach którego „udało mu się przekazać jego wizję liberalizmu i konieczności walki z uprzedzeniami” i „dlatego winien być uznany za jednego z momumentalnych twórców filmowych swego czasu”„Filmkunst” 1919.. Po sześciu tygodniach od premiery, co wówczas było okresem rekordowym, film został zakupiony przez wiele krajów na całym świecie i jednocześnie otrzymano zamówienia na kolejny film „Die Entfesselte Menscheit”„Kinematograph” 1919, nr 679/80..
„Die entfesselte Menscheit” („Ludzkość uwolniona z kajdan”) Film jest adaptacją noszącej ten sam tytuł i opublikowanej w roku 1919 powieści urodzonego w Jarosławiu austriackiego scenarzysty i producenta filmowego Maxa Glassa. W swej powieści Glass opisywał mroczny świat zżerany przez choroby i wojny. Producenci filmu zdecydowali się umieścić jego akcję w bardziej współczesnym kontekście i stworzyli pierwszą fabularną opowieść o niemieckim Powstaniu Spartakusa. Film został uznany za jeden z antybolszewickich filmów owych czasówPh. Stiasny, Humanity Unleashed: Anti-Bolshevism as Popular Culture in Early Weimar Cinema, w: Ch. Rogowski (ed.), The Many Faces of Weimar Cinema, Rochester NY 2010, s. 48-66..
Film opisuje brutalne powstanie grupy robotników chcących obalić panujący porządek, które nieomal nie doprowadziło do wojny domowej. Odzwierciedla on narastający niepokój większości niemieckiego społeczeństwa, powodowany zaostrzającą się radykalizacją polityczną. Niepokój ten nie był bezpodstawny. Jeszcze w trakcie kręcenia filmu dokonano kolejnej próby przewrotu, tym razem przez nacjonalistów i monarchistów (pucz Kappa-Lüttwitza). Prasowe informacje o filmie zwróciły uwagę sfer rządowych obawiających się, że film może źle wpłynąć na wizerunek Niemiec za granicą. Nivelli został wezwany do Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie poproszono go, aby przedstawiciele ministerstwa mogli obejrzeć film zanim trafi na ekrany. W czerwcu 1920 roku cenzura zatwierdziła film do rozpowszechniania, jednak biorąc pod uwagę wrażliwość poruszonej w filmie kwestii firma Nivo-Film zdecydowała się odłożyć jego premierę.
W prapremierze, która odbyła się sześć miesięcy później, uczestniczyły liczne osobistości, włącznie z przedstawicielami rządu. Większość krytyków uznała film za sukces. Nazwano go „ważnym dokumentem historycznym”„Börsen Zeitung” 21.11.1920., „jednym z najlepszych pokazanych w ostatnich latach”„8-Uhr Abendblatt” 20.11.1920. oraz „fascynującym i realistycznym”„8-Uhr Abendblatt” 21.11.1920.. Niektórzy chwalili odwagę, jaką wykazali się twórcy filmu ośmielając się zająć tematem tak wrażliwym w okresie, kiedy wspomnienia po niedawnych wydarzeniach były jeszcze świeże„Vossische Zeitung” 23.11.1920.. Z drugiej strony, prasa o orientacji socjalistycznej twierdziła, że robotnicy zostali przedstawieni w sposób zbyt negatywny i że celem filmu było zasianie obaw w społeczeństwie„Vorwärts – Morgenausgabe” 21.11.1920.. W sensie artystycznym uznano film za przełomowy – w jego ekranizacji uczestniczyło 17 tysięcy osób„Der Tag, Abend-Ausgabe” 20.11.1920.. Pisano, że „wyraźne ukierunkowanie tematyczne, doskonała konstrukcja oraz emocjonalna fabuła nadały filmowi wyraz i rozmach”„B-Z Am Mittag” 22.11.1920..
Filmografia Rok Tytuł [tytuł alternatywny] Reżyser Kategoria 1918 Lebensbahnen – Ein Sängerleben Ernst Sachs fabuła 1918 Der Glückssucher Arthur Ullmann fabuła 1918 Die Gestohlene Seele Carl Boese fabuła 1918 Der Fluch des Nuri [Das Lied des Nisami] Carl Boese fabuła1918Das Alte BildArthur Ullmannfabuła 1919 Der Ritualmord [Die Geächteten] Joseph Delmont fabuła 1919 Nocturno der Liebe [Chopin] Carl Boese fabuła 1919 Die Tochter des Bajazzo [Das Alte Lied] Arthur Ullmann fabuła 1920 Die entfesselte Menschheit Joseph Delmont fabuła 1922 Dolores Carl Boese fabuła 1922 Frauenschicksal Guido Schamberg fabuła 1923 Das Spiel der Liebe Guido Schamberg fabuła 1923 Liebe und Ehe nieznany fabuła 1923 Im Rausche der Leidenschaft Guido Schamberg fabuła 1924 Die Samland-Bäder (Die ostpreußische Bernsteinküste) nieznany dokument 1924 Die Tannenbergfeier in Königsberg nieznany dokument 1924 Die Verfassungsfeier in Berlin nieznany dokument 1924 Die Ehrengedenkfeier für die Toten Helden nieznany dokument 1926 Einigkeit und Recht und Freiheit Joseph Delmont fabuła
Przypisy
Linki zewnętrzne
Max Nivelli: A Weimar Film Pioneer (ang.)
Kategoria:Ludzie urodzeni w Kuźnicy (województwo podlaskie)