thumb|Fasces – jeden z popularnych symboli faszystowskich Faszyzm (, od „wiązki, rózgi liktorskie” i wł. „wiązka, związek”) – skrajnie prawicowaM. Bankowicz, Lewicowość i socjalizm w doktrynie narodowego socjalizmu, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 33, 2011, s. 341. Cyt: „Narodowy socjalizm, tak jak faszyzm, był i niezmiennie jest traktowany przez główny nurt historiografii światowej jako zjawisko sytuujące się na skrajnej prawicy zarówno w sensie ideologicznym, jak i czysto politycznym”.G. Claeys, Encyclopedia of Modern Political Thought, t. 1, 2013, s. 573.L. Słupek, Ekstremizm polityczny, [w:] Konflikty współczesnego świata. 1 (pod red. R. Borkowskiego), 2001, s. 98.P. Morgan, Facism in Europe, 1919-1945, 2003, s. 5.H-G. Betz, Radical Right-Wing Populism in Western Europe, 1994, s. 23. doktryna polityczna powstała w okresie międzywojennym w Królestwie Włoch, sprzeciwiająca się demokracji parlamentarnej, głosząca kult państwa (statolatrię, totalitarne silne przywództwo, terror państwowy i solidaryzm społeczny). Faszyzm podkreślał wrogość wobec zarówno liberalizmu, jak i komunizmu. Początkowo nazwa odnosiła się tylko do włoskiego pierwowzoru, później była stosowana wobec pokrewnych ruchów w latach 20. i 30. XX wieku, zwłaszcza narodowego socjalizmu w Niemczech oraz współczesnych ruchów wywodzących się z partii faszystowskich (neofaszyzm i postfaszyzm)M. Duda, Przestępstwa z nienawiści. Studium prawnokarne i kryminologiczne, 2016, s. 32.M. Zafirovski, The Enlightenment and Its Effects on Modern Society, 2010, s. 299.I. Kershaw, Hitler, the Germans, and the Final Solution, 2008, s. 345.S.J. Lee, Hitler and Nazi Germany, 2013, s. 5.D.A. Snow, H. Kriesi, S.A. Soule, The Blackwell Companion to Social Movements, 2004, s. 369..
Następujące elementy są najczęściej wymieniane jako integralne części faszyzmu: nacjonalizm, etatyzm, militaryzm, imperializm, totalitaryzm, antykapitalizm, antykomunizm, korporacjonizm, populizm, kolektywizm oraz opozycja do politycznego i ekonomicznego liberalizmuPaxton, Robert O. 2004. The Anatomy of Fascism. New York: Alfred A. Knopf, .Payne, Stanley G. 1995. A History of Fascism, 1914–45. Madison, Wisc.: University of Wisconsin Press .„Populism,” See: Fritzsche, P. 1990. Rehearsals for Fascism: Populism and political mobilization in Weimar Germany. New York: Oxford Univ. Press.Grant, Moyra. Key Ideas in Politics. Nelson Thomas 2003. strona 21; De Grand, Alexander. Italian Fascism: Its Origins and Development. U of Nebraska Press. strona 147 „Nationalism, statism, and authoritarianism culminated in the cult of the Duce. Finally, collectivism was important...Despite general agreement on these four themes, it was hard to formulate a definition of fascism...”.Griffin, Roger. 1991. The Nature of Fascism. New York: St. Martin’s Press. strona 26: „Fascism is a genus of political ideology whose mythic core in its various permutations is a palingenetic form of populist ultra-nationalism”.Nolte, Ernst The Three Faces Of Fascism: Action Française, Italian Fascism National Socialism, translated from the German by Leila Vennewitz, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965.Eatwell, Roger. 1996.Fascism: A History. New York: Allen Lane.. Każdy ruch faszystowski musi być nacjonalistyczny. Nacjonalizm jest zasadniczą cechą doktryny. Niekiedy nawet definiowano faszyzm jako „wyolbrzymiony nacjonalizm”S. Rudnicki, Falanga, 2018, s. 342..
Historyk Roger Eatwell wymienia cztery aspekty istotne w ideologii faszyzmu: Plan zmiany natury ludzkiej i stworzenia lepszego społeczeństwa. Naród lub rasa jako siły organizujące ewolucję i postęp. Krytyka kapitalizmu, liberalizmu i socjalizmu jako systemów rozbijających lub osłabiających wspólnotę. Wpajanie ludzkim umysłom faszystowskich wartości poprzez media i propagandę.
Wciąż dyskusyjna jest kwestia pokrewieństwa pomiędzy faszyzmem włoskim a reżimami totalitarnymi zainspirowanymi włoskim przykładem.
Charakterystyka Podstawowe cechy i założenia thumb|Benito Mussolini i Adolf Hitler, najbardziej znani przywódcy faszystowscyNiekiedy nazizmu nie uznaje się za odmianę faszyzmu, klasyfikując go jako specyficzną odmianę socjalizmu. Według takiej klasyfikacji Hitler nie byłby faszystą, lecz jedynie narodowym socjalistą. To twierdzenie ma jednak swoich przeciwników. Źródło:
autokratyzm w stylu wodzowskim, militaryzm, zwalczanie odmiennych ideologii (np. demokracja, komunizm), pełna kontrola partii rządzącej nad dużą częścią aspektów życia społecznego i gospodarczego, gospodarczy etatyzm oraz korporacjonizm, nacjonalizm, w skrajnych przypadkach szowinizm bądź rasizm.
Celem politycznym faszyzmu jest ustanowienie państwa totalitarnego, pod względem gospodarczym opartego na korporacjonizmie. Intelektualną podstawą ideologii jest nacjonalizm. Przedstawiany jest jako „trzecia droga” lub „trzecia pozycja”Enrique Fernández M., Guidens, Blair y Lagos, la tercera vía., radykalne przeciwieństwo liberalnej demokracji, faszyści uznawali formy rządów państw takich jak Wielka Brytania, Francja czy Stany Zjednoczone za „dekadenckie”. Faszyzm pozostawał w silnej opozycji do ruchu robotniczego, anarchizmu i marksizmu (z czego druga z ideologii w 1917 roku uległa rozłamowi na socjalistów i komunistów). Faszyzm swoich przeciwników ma pogrupowanych w trzech obszarach „społeczno-komunistycznych”, „demoliberalno-masońskich” i „populistyczno-katolickich”Antifascistas en España Don José Ortega y Gasset.. Pojęcie „reżim faszystowski” może mieć zastosowanie do niektórych totalitarnych lub autorytarnych reżimów politycznych Europy i praktycznie wszystkich państw uczestniczących w czasie II wojny światowej w układzie OsiTaką definicję przedstawia Juan José Linz w „Totalitarian and Authoritarian Regimes”.. Z poszukiwaniem przez faszystów licznych wrogów związane było upokorzenie wielu państw w I wojnie światowejFernando Arcas Cubero El fascismo italiano, en Gran historia universal, vol.14., Madrid: Nájera-Club internacional del libro. .. Skłoniło to część faszystów do szukania kozłów ofiarnych (Niemcy)Antonio Fernández, op. cit., s. 331. czy obiektów frustracji wynikającej z niespełnionych oczekiwań (Włochy). Faszyści często odnosili się niechętnie do zwycięzców wojny takich jak Francja, USA czy Wielka Brytania, ruchu robotniczego (anarchistów, komunistów, socjalistów), związkowców, czy też przedstawiali wyimaginowane zagrożenie rewolucji komunistycznej, komunistycznego spisku żydowsko-masońskiego lub innych domniemanych zagrożeń ze strony m.in. ponadnarodowych organizacji mających działać w przeciwieństwie do interesów państwa. Faszyści zaliczali do nich m.in. Ligę Narodów, pacyfizm czy prasę. Szczególnie w Niemczech silną rolę miało przekonanie o wyższości własnej rasy nad pozostałymi co miało legitymizować ekspansję na inne państwa. Historycznie większość faszystów promowała imperializm, jednak było kilka ruchów faszystowskich, które nie były zainteresowane imperialistycznymi ambicjamiStanley G. Payne. A history of fascism, 1914–1945. Digital printing edition. Oxon, England, UK: Routledge, 1995, 2005, s. 11..
Pierwszym z państw faszystowskich były Włochy Mussoliniego (1922), gdzie ukuto termin faszyzmu, kolejnym z najważniejszych państw, w którym przyjęto model była Trzecia Rzesza (1933), która znacznie zradykalizowała ideologię, ostatnim z państw była Hiszpania generała Franco, która istniała najdłużej, aż do 1975 roku. Różnice ideologiczne i historyczne każdego z trzech systemów są inne. Faszyzm w nazistowskich Niemczech przybrał charakter rasistowski, rasizm w faszyzmie włoskim i innych ruchach faszystowskich miał mniejsze znaczenie. W części odmian ideologii istotną rolę miały hasła związane z religią (katolicką lub prawosławną), szczególnie związany z religią był hiszpański nacionalcatolicismoS. Woolf (ed.): Fascism in Europe s. 26..
Faszyzm podkreślał rolę akcji bezpośredniej, legitymizacji przemocy politycznejStanley G. Payne. A History of Fascism, 1914–1945, s. 106.John Breuilly. Nationalism and the State, s. 294.. Faszyzm z konieczności ciągłej przemocy politycznej identyfikuje się jako „nieskończona walka”Fascism and Political Theory: Critical Perspectives on Fascist Ideology. Routledge. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2010, s. 106.. Podstawą teorii dotyczących przemocy było przywiązanie do darwinizmu społecznego, ruchy faszystowskie dzieliły według darwinizmu społecznego narody, rasy i społeczeństwaPayne, Stanley G. A History of Fascism, 1914–1945. Routledge, 1996, s. 485–486.. Zgodnie z ideologią faszyzmu, narody i rasy muszą oczyścić się z biologicznie słabych lub zdegenerowanych ludzi, a jednocześnie promować tworzenie silnych ludzi, zdolnych do przetrwania w świecie ciągłych konfliktów narodowych i rasowychGriffen, Roger (ed.). Fascism. Oxford University Press, 1995, s. 59.. Faszyzm podkreślał, że młodzież zarówno w sensie fizycznym, jak i duchowym jest związana z męskością i zobowiązana do działaniaMark Antliff. Avant-Garde Fascism: The Mobilization of Myth, Art, and Culture in France, 1909–1939. Duke University Press, 2007, s. 171.. Hymnem faszystów włoskich stała się pieśń Giovinezza (młodość). Faszyzm utożsamiał fizyczny okres młodzieńczy jako czas rozwoju moralnegoMaria Sop Quine. Population Politics in Twentieth Century Europe: Fascist Dictatorships and Liberal Democracies. Routledge, 1995, s. 47.. Włoski faszyzm realizował politykę nazwaną „higieną moralną”Maria Sop Quine. Population Politics in Twentieth Century Europe: Fascist Dictatorships and Liberal Democracies. Routledge, 1995, s. 46–47. w zakresie seksualności. Państwo włoskie promowało wśród młodzieży zachowania seksualne, które uważało za normalne i potępiało te, które uznało za dewiacje. Faszystowskie Włochy uważały, że promocja wśród mężczyzn seksualnych zachowań przed okresem dojrzewania jest przyczyną przestępczości wśród męskiej części młodzieży. Zgodnie z wykładnią włoskich faszystów, homoseksualizm uznany został za chorobę społeczną. Włochy prowadziły agresywną kampanię mającą zmniejszyć prostytucję. Potępiano pornografię, większość form kontroli urodzeń i antykoncepcji (z wyjątkiem prezerwatyw), homoseksualizm i prostytucję uznano za dewiację, choć ze względu na trudne do egzekwowania, błędne prawo, władze często przymykały na to oko.
Mussolini postrzegał kobiety jako rodzicielki, mężczyźni natomiast mieli być wojownikami, jak sam twierdził: „wojna jest dla mężczyzny, a macierzyństwo dla kobiety”Bollas, Christopher, Being a Character: Psychoanalysis and Self-Experience (Routledge, 1993) , s. 205.. W celu zwiększenia liczby urodzeń faszystowski rząd wprowadził przywileje finansowe dla rodzin wielodzietnych i zainicjował działania mające zmniejszyć liczbę zatrudnionych kobietMcDonald, Harmish, Mussolini and Italian Fascism (Nelson Thornes, 1999) s. 27.. Włoski faszyzm uznawał kobiety za „reproduktorów narodu”Mann, Michael. Fascists (Cambridge University Press, 2004) s. 101..
Rząd hitlerowski zachęcał kobiety do pozostania w domu, rodzenia dzieci i dbania o domEvans, s. 331–332.. Hitlerowcy podobnie, jak włoscy faszyściMaria Sop Quine. Population Politics in Twentieth Century Europe: Fascist Dictatorships and Liberal Democracies. Routledge, 1995. s. 46–47., byli wrodzy homoseksualizmowi, który uważali za zniewieściały, zdemoralizowany i podważający męskośćEvans, s. 529.. Homoseksualistów w III Rzeszy chciano „leczyć”, trafiali oni do obozów koncentracyjnych, gdzie byli systematycznie mordowani„Persecution of Homosexuals in the Third Reich”. Ushmm.org. Retrieved 2010-06-04..
Wzór modelu państwowego